84h – De Onbekende

Transcriptie VHS-tape (vervolg)

X :…Die ouders…dat waren geen monsters…dat waren mensen die lijden…die niet geconfronteerd wilden worden met de pijn uit hun jeugd …die niet…konden daarmee leven…dat is moeilijk te vertellen …moeilijk te begrijpen … ze wilden goed doen… ook tegenover hun zoon … ze meenden het goed maar ze deden het slecht , om dat er hun iets traumatisch in de weg stond…daardoor hadden zij een reflex ontwikkeld … die haast natuurlijk is … waarbij zij iedere…iedere onvolkomenheid, … iedere fout… iedere ‘oneffenheid’ -zeg maar- bij hun zoon bliksemsnel konden ontdekken en naar hem doorspelen…zij zagen iets verkeerds in alles wat hij deed, en zagen dat onmiddellijk …en zagen enkel maar dat… dat negatief beeld…ze waren eerlijk niet in staat om dat anders te doen… tenzij ze diep therapeutisch aan zichzelf gewerkt zouden hebben…zichzelf zouden instrueren, groeien…maar dat deden de ouders van Sammy niet… dat was toen ook niet zo gebruikelijk om in die na-oorlogse jaren…dokters schreven kalmeren de middelen voor … ik geloof niet dat er ooit in de geschiendis meer kalmeermiddelen geproduceerd zijn geworden….Soms denk ik dat Sammy iemand totaal anders geworden zou zijn indien zij een goede therapeut hadden gevonden!
Er zijn… opgemerkt… bekeken worden… was voor Sammy een voortdurend negatieve ervaring. Hij deed alles om dit maar te vermijden…Daarom kroop hij terug in zijn eigen wereldje.

Paul: Ja goed! Maar waarom kwam hij dan naar hier? Waarom wou hij dan deel uitmaken van De Kring? Dat zou toch volledig het tegengestelde aantonen van wat jij beweert?

X: Wel, hij wou daar uit! Uit zijn isolement bedoel ik …Hij bewonderde sociale mensen … sociaal in de zin dat zij gemakkelijk met iedereen contact konden maken …dat kon hij net niet …hij heeft dat voortdurend geprobeerd…gedurende heel zijn bestaan… maar dat lukte blijkbaar nooit goed …zijn wil was er wel …hij wou zijn zwijgen doorbreken …daar had hij het precies zo moeilijk mee …tijdens zijn jeugd was het moeilijk omdat het voorbeeld van zijn vader …van zijn ouders …dat wat hij thuis zag …niet herhaalbaar was in zijn omgeving! …een kind wil … een jongen wil zijn vader imiteren …neemt aan zijn vader voorbeeld … dat werkte hier precies niet …indien hij zich betweterig, autoritair…zoals zijn vader zich gedroeg…Daarmee kon hij nergens vrienden maken …en zijn omgeving had in hem niets gestimuleerd dat hij als positief ervoer … hij had helemaal niets om naar de naderen naartoe te gaan! (ieder woord nadrukkelijk) …hij kon zichzelf enkel als een vlek, als een gebrek zien (onverstaanbaar) …zoals Iris zei …zo was het. Iedereen heeft wel een gemengd zelfbeeld, van zichzelf …een manier om zich voor te stellen …om sociaal …om met de anderen om te gaan …dat kan heel status bepalend zijn … toont onmiddellijk uit welke laag van de bevolking je komt …Sammy had dit nooit geleerd …Hij kende enkele omgangsvormen zoals…beleefdheid … tafelmanieren …maar het …het kon niet tot de spraak komen.

Iris: Ja, zo was het Sammy had enkel de buitenkant leren kennen! Van zichzelf zowel als van anderen!…

X : Hij kwam hier dus om dat te doorbreken …ook omdat hij geen blijf met zichzelf wist …’met iets zat’…Hij zocht wel actief contact met de mensen, maar hij …Ja! …hij wist eigenlijk niet hoe dat ging…hoe hij dat moest doen…en daarom kwam hij hier!

Jan: Ja, inderdaad, soms heb ik gedacht dat De Kring zijn enige mogelijkheid met zijn geweest om contact te hebben met de anderen…

85f De Onbekende

Transcriptie VHF-tape (vervolg)

X: …Och, hier in de Kring praatte Sammy wel, hoewel dat… dat wij daar lang hebben naar moeten wachten!…het was zo, dat hij…dat hij niet zo iemand was die onopgemerkt kon blijven zwijgen (glimlachend)….je kan hier zo in onze kring aanwezig zijn …zo, zonder iets te zeggen …je aandacht toegespitst naar wat er omgaat, maar zo was het niet met Sammy…Zijn aanwezigheid woog op de één of ander manier…ook al zei hij niets…en leek zijn houding…zijn lichamelijke houding passief, de manier waarop hij op zijn stoel zat … of hing, beter…zoals je wil…gaf zelfs…gaf ons soms …gaf mij iets van onverschilligheid, ongeïnteresseerd zijn…maar dat bleek hij in werkelijkheid helemaal niet…hij had steeds heel goed opgelet!…had zelfs beter, veel beter naar de anderen geluisterd dan wij dat hadden gedaan…kon steeds precies zeggen wie wat had meegedeeld…Maar wij …

Wij konden niet tot hem doordringen…
Hij nam zijn ouders voortdurend in bescherming…er was geen manier waarop wij …hem tot een zeker inzicht konden brengen. Hij ging de schuld voortdurend plaatsen bij zichzelf, hij verweet zichzelf voortdurend…Zo…

Sammy als kind blijft onzichtbaar voor zijn ouders…deze ouders zien in hem enkel… enkel wat en wie zij willen zien en het kind – Sammy – zal zich daarnaar ook gedragen. Er is dus sprake van een “dubbele negatie”(maakt een gebaar de vingers). En zo krijgt het kind … Op die manier kreeg Sammy nooit een spiegel…Hij leidde als kind een echo-loos bestaan…slaagt er nooit in om dat beeld van zichzelf op te bouwen dat ieder normaal kind binnen een gewone gezinssituatie daartoe krijgt… Daardoor gaat het kind verstillen. Kan zich niet mededelen, zeg maar. …Letterlijk niet mede-delen.

Deelachtig zijn aan iets….aan…buiten de familieband staan…of nog beter…zijn plaats…(grinnikt) Zijn terechte plaats in deze familie is er buiten!(kijkt naar de anderen in het rond)…Hij wordt als het ware in ‘orbit gehouden’ Heeft hier iemand hier zo niet gezegd? …Was jij dat Jan? …Of Iris? Dat vond ik zeer treffend!…hij draait als een satelliet omheen zijn ouders…blijft in hun gravitatie gevangen…blijft de gevangene van hun zwaartekracht…zelfs wanneer ze beiden dode sterren geworden zijn…omdat tenslotte…omdat dit tenslotte de …zijn enige, de enige vorm van identificatie zal zijn tijdens zijn jeugd en tijdens de rest van zijn latere leven….Wij konden daar weinig tegen in brengen…en daarom scheen hij dikwijls zo ondoordringbaar voor ons….ook al bleek dat hij heel goed open kon staan voor anderen! Kijk…eigenlijk…zou je het zo kunnen zien…dat zijn aandacht voor de andere…zijn absolute aandacht …precies overeenkwam met zijn aandacht voor de ouders…en waarschijnlijk voor anderen in zijn leven…hij…hij was het centrum van zijn eigen wereld…waar …en hij stelde afwisselend ook anderen ook in dit centrum…dat was …dat was zijn enige…of de bijzonderste manier waarop hij had leren omgaan met de wereld…met de andere…door te zwijgen en luisteren, door zijn aandacht te richten op zichzelf op op de anderen met even veel concentratie.

85f De Onbekende

Videoband VIII – transcriptie (één spreker is buiten beeld en onbekend “X”)


X: Sammy begreep dat niet…hoe hij zich voortdurend in onmogelijke situaties werkte…dat had met heel veel te maken…we konden hem dat niet duidelijk maken

Iris: inderdaad, en het was ook voor ons dikwijls moeilijk!

X: Kijk, het feit alleen al dat hij aan zo’n groep als ‘De Kring’ meedeed zegt eigenlijk heel veel van hem…de meesten hier van onze leden zijn mensen die levensproblemen ervaren die we allemaal wel eens tegenkomen, rouwen bij verlies, omgaan met een scheiding, moeilijkheden om zich aan ingrijpende veranderingen in hun leven aan te passen …en de jeugdervaringen komen daar steeds naar boven…Maar bij Sammy was dat …was dat zijn manier om ….om er achter te komen hoe mensen eigenlijk waren…Hij had geen praktijk in de omgang, zeg maar…en dat was niet omdat hij dat zo had gewild…Op de duur leek wel dat hij voor dat afgezonderd leven koos…maar eigenlijk kende hij niets anders…dat was zijn manier om te overleven.
En hier kon hij ervaren wat er in mensen omging.

Iris: ja, inderdaad! Hij bleek steeds heel goed geluisterd te hebben naar de anderen, ook al gaf hij dikwijls een passieve en afwezige indruk…en hij bleek over een buitengewoon inlevingsvermogen te beschikken!

X: Tja, inleving …dat was zijn manier om voor de anderen, om voor zijn ouders te zorgen…hun naar heug en meug in te volgen…op hen ingesteld te zijn. Hij was zeker geen praktisch mens! Maar hier leerde hij tenslotte wat er in ander om kan gaan….en hoe anderen op hem respondeerden…

X: Dat bleek heel nieuw voor hem te zijn…Kijk, ik zie dat zo…wanneer een jong mens geïsoleerd geraakt binnen een gezin…dan zijn er een reeks van natuurlijke uitwegen…plaatsen …personen…die…waaraan de opgroeiende jongen zich kan optrekken, waarin hij zich kan herkennen…in de regel is dat de ‘peergroup’ of de school of de jeugdbeweging, of iemand uit de familie, een nonkel of tante…sport…of de school. Bij Sammy waren al deze vluchtwegen gesloten…soms leek het wel of zijn ouders die angstvallig bewaakten… er voor zorgden…bewust of onbewust…dat hij nergens naar nergens nog weg kon…dat hij nooit daar kon geraken…tenzij op die plaatsen waar hij nooit zou kunnen aarden, zodat hij zeker naar hen diende terug te keren!…doordat er geen andere weg was…Volgens mij vertelt dat veel over zijn zwijgzaamheid…wanneer je …wanneer iemand steeds geconfronteerd wordt met zijn omgeving en nergens een herkenningspunt aantreft dan …dan …je het… het is dan duidelijk waarom die zwijgt…wat zou die kunnen zeggen trouwens? Hoe zou die contact kunnen maken? Er was niet iets waarmee hij zich kon voorstellen…iets om mee naar de andere toe te gaan, of iets waardoor hij de anderen kon verstaan…tenzij die duidelijk kenmerken van zijn vader of moeder zou hebben gehad…Dat waren waarschijnlijk de enige…karaktertrekken waarop hij wist hoe te responderen met zijn zorg. Zijn zwijgzame aandacht!

85e De Onbekende

Transscriptie VHS-video tape

(Onbekende stem buiten beeld)X: alles wat Sammy uit eigen initiatief ondernam werd niet …werd ontmoedigd. Niet geweerd of afgehouden maar eerder belachelijk gemaakt, ontmoedigd, weggewuifd, …Viktor werd slechts uitzonderlijk kwaad op zijn zoon …tenzij…maar hij verloor zijn zelfbeheersing net op die momenten dat…Viktor iets niet wist…niet kon beantwoorden ….iets dat Samy wel kende, omdat hij dat in de school geleerd had bijvoorbeeld…

Iris: Ja, het zou kunnen dat …maar… misschien is dat wel generatie gebonden!… in die tijd was het nog zo dat ‘kinderen dienden te zwijgen wanneer grote mensen aan het woord waren’ – toch in conservatieve gezinnen!

X: ….het archaïsche… is dat eigenlijk – iets …dat wat het verleden meebrengt…de ouderen die het voor het zeggen hebben, tja…vooral de familie tak van moeder geloof ik…die eerder burgerlijk was…die van de vader was duidelijk landelijk…maar ja, de tijdgeest kan daarin zeker meespelen!…maar wat ik bedoel is : Sammy stuit niet op duidelijk verzet. Dat had zijn persoonlijkheid …dat zou net zijn zelfkennis, zijn persoonlijkheid hebben aangescherpt. Verzet had aan hem getoond wie hij was, zeker het verzet door vader. Maar dat was het niet!… Sammy ontmoette nooit verzet, enkele ontmoediging!

Iris: Er is een dichter…Wie was dat weer…Was het Oscar Wilde? die…zei dat je met een bitter woord …dat ieder met een bitter woord stukmaakt dat waar die van houdt?


X: …Vader Viktor beleeft zijn zoon voornamelijk als dreiging, als een concurrent , zoals Viktor zijn vader verstoten had, …zijn plaats had ingenomen door de materiële zorg voor het gezin van hem over te nemen, vooral gedurende de oorlog…door de enige kostwinner te worden.

Iris: ja, het blijft een complexe situatie. Ik zie een gezin steeds als liefde. Liefde die de mensen nauw samenbrengt. Liefde vormt de kern van ieder gezin. En daardoor kan er wel iets misgaan. Omdat mensen niet goed weten hoe ze hun liefde kunnen meedelen. Soms omdat ze zichzelf in de weg zitten.

X…Ik wil niet gezegd hebben dat ze niet van elkaar hielden!…dat maakt het net zo dramatisch…indien ons verhaal zou gaan over de scheiding van een man en een vrouw… die zouden willen van elkaar weggaan en de strijd om de kinderen, dan hadden we zeker overeenkomsten gezien, maar op een heel andere manier!…ik denk wel dat (aarzelt, stamelt onverstaanbaar) …neen, ik weet het niet…hoe kunnen mensen liefhebben wanneer ze met zichzelf reeds overhoop liggen? Er zijn wel honderden redenen om te scheiden…meestal omdat er iemand anders in het spel is. Dat één van de twee een ader leven wil, of dat de partner niet mee is geëvolueerd …maar dat is het hier niet. Al dat …(onverstaanbaar)

Iris: je zal het niet geloven maar ik herinner mij nog dat Viktor ooit scheiding heeft overwogen om fiscale redenen!

Paul: Huh?

Iris: Geld was heel belangrijk voor hem!

X: Ja dat meen ik ook gemerkt te hebben.. al dat…ik zou …neen gierigheid was het niet…geld had een bijzondere betekenis omdat vader Viktor uit een armoedig gezin kwam.

Paul: Armoede inderdaad! Ik ken niets dat meer bepalend is dan armoede! Armoede drukt op alles. Materiële armoede!

X: Tja…Hij was eerder …geld had een bepaalde symboliek voor vader Viktor. Was zijn soort van overwinning….op de armoede die hij als kind had meegemaakt…maar het moet een bijzondere symbolische waarde voor hem hebben gehad. Die ver boven het materiële uitging.

85b De Onbekende

Transcriptie VHS-tape vervolg

(X: onbekend buiten beeld): wat aan Sammy het meest heeft ontbroken waren herkennigspunten, vooral tijdens zijn jeugd. Zijn vader die jaloers op hem was, zijn moeder die hem enkele een negatiever spiegel kon voorhouden, hij ervoer ….hij voelde zelfs…Hij was ongewenst zou zou je wel kunnen zeggen, werd voortdurend er aan herinnerd dat hij te veel was, dat hij in de weg zat, waar er spullen die van hem waren dienden te verdwijnen, om niet te zeggen dat hij moest verdwijnen!
In Grauwegomme kon hij nooit een herkenningspunt hebben gevonden…

Paul : Waarom is hij er dan gebleven?

X: ….omdat hij niet beter wist, hij kon niet vergelijken wist niet …

Paul: Kom nou!

X: …Het is moeilijk om je voor te stellen… hoe iemand de wereld bekijkt die in zo’n toestand opgroeit… anders gezegd …het is enkel door het contact te maken met anderen dat je je jezelf…..je eigen toestand kan begrijpen …was het enkel maar omdat je die dan kan vergelijken met die van anderen…
In zijn familie kon hij geen enkel herkenningspunt ontdekken, …zelfs niet iemand die hem…accepteerde…die hem graag had…kon op niemand rekenen voor enige appreciatie…

Paul : Kom nou! Dat is niet waar! Zijn familieleden waren wel erg bezorgd om hem!

X: …Ja, Paul hangt er van af wat je met ‘bezorgdheid’ bedoelt…het zal er zo hebben uitgezien…van op een afstand. ….wie zei dat ook al weer?… wie was dat weer? Een vrouw uit de buurt zei, dat zij niet wilde dat haar kinderen met hem omgingen omdat hij er zo ongelukkig uitzag en dat zij niet wou dat ze door Sammy werden beïnvloed!
…Iets moet zeer zeker zichtbaar zijn geweest voor de omgeving!… je ziet wel aan iemand dat het hem niet goed gaat… zeker wanneer die toestand niet verandert…mensen grijpen niet in…en wat zouden ze kunnen doen!?…. Zeer zeker zullen zijn ouders hun bezorgdheid hebben uitgedrukt maar in feite ze lagen in zekere zin aan de basis van wat er bij hem is ging…

Paul: “Geef je ouders maar weer de schuld!” gekend motto! (roept uit:) Gedateerd!!

Jan: …Punt is Paul dat hij geen herkennigspunten ontdekte en dat, binnen de proviciale omgeving van Grauwegomme, daar zeer zeker daar niemand was die hem daar bij had bij kunnen- of willen – helpen! …(onverstaanbaar) heb nooit gezegd of willen zeggen dat zijn ouders bewust verantwoordelijk waren voor wat er bij hem allemaal misging …ze waren zelf slachtoffer van de situatie …maar psychisch konden ze dat op de één of andere manier beter aan.

Paul: Zij hadden die uitweg wel gevonden?

X: …wel ja, in zekere zin is dat zo! Viktor had de weg uit de armoede gevonden, en zijn moeder- hoe heette die ook al weer?

…? (niemand antwoord …)

X: Hij voelde wel dat hij het buiten Grauwegomme diende te zoeken, maar hoe en waar?

Paul: En wat?

X: Ja, Sammy groeit in een omgeving die hem zeer hem weinig biedt.

Iris: …als in een huis zonder spiegels! (glimlacht om haar eigen vonst)

X: Wel ja, …zo kan je het wel noemen, ja….

85c de onbekende

Transcriptie van VHS-casette -vervolg

(Onbekende) X: …waar ik wil toe komen is…hij had iemand anders geweest, geheel anders indien …indien hij in een andere omgeving had opgegroeid…

Paul: Wat? Wij toch allemaal!

X: …ik bedoel …die afzondering, dat verkrampt zwijgen, volgens mij is dit iets dat hem werd aangedaan…iets dat, vreemd genoeg niet in zijn aard lag, hij heeft vele dingen in zijn leven daardoor gemist en die vreemde man geworden tegen wil en dank…dat was zijn strategie om te kunnen overleven …om zich te beschermen

Paul: Beschermen? tegen wie of wat?

X: …wel, renoveer iets dat er niet meer was…het is een moeilijk proces dat maakt dat wisselwerkt met de omgeving…waar je (onverstaanbaar) …je bent wie je bent…je bouwt jezelf op in wisselwerking met je omgeving…door sommige uitspraken over jou die je bij blijven…door de houding van de anderen en hoe jij daar mee omgaat, door je reacties, en hoe de anderen op jou reageren…
Sammy had …ik denk dat het moet aangevoeld hebben als het spelen van een voorgeschreven rol. …Aan verwachtingen te moeten voldoen en zelf …aan de verwachting om te falen…hij werd heel bedreigend voor zijn vader …die daardoor zijn plaats in het gezin zag wankelen …en moeder steunde in zekere zin haar echtgenoot door haar zoon te verminderen, …door negative uitspraken over hem te doen zeg maar….dat hield het gezin in stand

Paul: Hoe was dat gezin? Ik bedoel, hoe zie je dat die sfeer, hoe was die in huis?

X: …dat hangt er van af van uit welk personage je de situatie bekijkt. Moeder moet heel gelukkige jaren hebben beleefd toen de kinderen nog klein waren, maar dat verandert,...(onverstaanbaar) het lijkt wel of ze…dat is niet zo duidelijk maar er zijn …er wordt veel luidruchtige ruzie gemaakt…moeder roept …Sammy zei ergens ‘lawaai maken’ … zij moet heftig zijn te keer tegenaan… tegenover haar Viktor man, die koud en afstandelijk bleef onder haar schreeuwerige aanvallen.
…Sammy was daar een afstandelijke getuige van. Ik stel mij dat voor als een gezin waar de leden naast elkaar leven. Ze houden van wel elkaar, ze willen bij elkaar blijven… maar ze kunnen dat niet laten blijken. Hebben geen middelen om dat mee te delen. En zitten zodanig met hun eigen problemen vast …een geladen sfeer, spanning – zo heeft Sammy dat meegemaakt…Viktor had zich sterk te houden, een masker op te zetten om zijn onverdraaglijke pijn te verbergen: ongewenst te zijn, zich nuttig te moeten maken om erbij te mogen horen en de moeder (hoe heette ze weer?) die (onverstaanbaar tot het einde van de tape)

84a De Onbekende

Videoband VII – transcriptie (spreker buiten beeld: “onbekende” )


Onbekende : “… hij paste zich aan…of beter…hoe zou ‘k dat zeggen….hij leefde naar wat anderen van hem verwachtten…zonder dat hij stil kon staan bij wat hij zelf wou, zelf naartoe ging, zelf betrachtte..dat is erg moeilijk om te begrijpen…omdat wij daar ons allemaal wat anders bij voorstellen…het moeilijke in het begrijpen van Sammy was, is ….zich voor te stellen hoe het zou kunnen zijn, indien we in een gelijkaardige situatie zouden zijn opgegroeid …wat we dan zouden missen…ik herinner mij nog dat hij …dat noemde ‘zichzelf zijn’ …maar wij hadden daar toen ieder een ander soort reactie op! …ik weet dat nog, omdat ik het heb opgeschreven…ik dacht er een tijdje aan om een psychologie opleiding te volgen …daarom. Maar het moeilijke is …iemand te verstaan die …je zou het een handicap kunnen noemen…iets ontbreekt wat anderen van nature hebben meegekregen…we zijn het resultaat van ons milieu …van onze opvoeding, vorming enzovoort…maar er moet zich wat bijzonder hebben voorgedaan bij die na- oorlogse generatie…ik weet niet of daar ooit een psychologische studie over gemaakt werd?
Het moet iets kenmerkend zijn geweest…zoals Iris dat heeft beschreven in ‘vaderloze vaders’ …

Jan: Waarom steeds maar over de ‘vaders’! Alsof de moeder geen rol zou hebben gepeeld …of de rest van de familie!

(onbekende): ja…maar….ik bedoel…je …ik zoek geen uitleg te geven maar ….om te begrijpen moet je iets of iemand in een context kunnen plaatsen. En Sammy …voor Sammy was die context heel gesloten. Zelfs na de dood van zijn beiden ouders was het alsof hij zich nog steeds droeg om hen te plezieren…zich gedroeg zoals zij dat hadden gewild..

Jan: Hoe? Hoe bedoel je (onverstaanbaar)?

(onbekende): wel…zijn beide ouders hadden heel wat pijn te torsen… over hun jeugd tijdens die oorlog. Onverwerkte pijn. Die oorlog hield plots op en die had een krater in hun jeugd geslagen…Plots waren ze jonge volwassenen geworden!… zonder dat…zonder dat ze de hulp, de zorg hadden gekregen die een kind rond die leeftijd tijdens het opgroeien behoeft…en dat konden ze dan ook niet doorgeven…wat…omdat ze dat zelf die zorg niet hadden ontvangen…

Jan: Beide ouders waren zelf ongewenste kinderen – ze hadden niet enkel onder die die oorlog te lijden gehad…en wie niet trouwens in die periode!

(onbekende) : ja…dat vermoedde ik …ik vermoed dat het zo iets was, …niet enkel die oorlog …het zal wel nog dieper gezeten hebben …een kind voelt aan dat het ongewenst is …en daardoor extra zijn best doet om in die moeilijke oorlogstijden te bewijzen dat de ouders er op konden rekenen!…dat ze veel voor hen zouden kunnen doen, zodat die in hun achting steeg, daardoor konden ze hun plaats opeisen …maar enkel…

Jan: …ja, inderdaad! Dat is het- Hun ouderliefde bleek niet onvoorwaardelijk! …dan bedoel ik de grootouders van Sammy…en daar zat het hem net! Sammy’s vader en moeder dienden iets te doen om geapprecieerd te worden door hùn ouders …ze hadden zich nuttig te amken om er bij te mogen horen – en daar gaat het allemaal mis: ze hadden geleerd om er te mogen zijn, om deel te kunnen uitmaken van een familie wanneer zij daar iets nuttigs voor inbrachten anders niet!

(onbekende) : Ja, Jan dat bedoel ik! …wat je daar zegt…doordat ze iets nuttigs deden, materieel zorgen tijden de oorlog voor praktische zaken, kregen zij …verkregen zij pas hun plaats in het gezin…En vandaar dat ze zo…dat Viktor zo jaloers was op zijn eerste zoon: wanneer die …die bedreigde zijn plaats, zijn nuttigheid als ouder in de mate dat die zelfstandig zou worden. Viktor zag zichzelf in de opgroeiende Sammy.

Iris: ja, inderdaad, zo zou je het inderdaad kunnen zien, ze bedreigden Sammy’s zelfstandigheid …door hem te ontmoedigen, zou je kunnen zeggen …en dat heeft hij veder gezet zijn hele leven door, zelfs tot na hun dood.

(onbekende): …maar wat ik niet goed begrijp…wat ik …dat is hoe zijn verkrampt zwijgen daaruit is voortgekomen? Een kind wordt ontmoedigd tot zelfstandigheid …dat wordt een luie volwassene zeg maar, een afhankelijk iemand. Sammy houdt heel zijn bestaan in de schaduw. Maar daardoor kan ik het verkrampt zwijgen nog niet begrijpen…wat heeft spreken….wat heeft taalontwikkeling daar mee te maken?

81b De Samenkomst

Jan : …Wel, kunnen we beginnen?
Wachten we nog op iemand?… Op wie wachten we nog?
Paul : Wel op Anker! – die ging toch ook komen?
Jan : Komt Anker ook?
Iris : Dat had mij toch bevestigd!
Jan : en over wat zullen we het hebben?
Paul: (monkellachend) Wel over Sammy natuurlijk!
Iris : – Het idee kwam van Anker, …hij was tot de bevinding gekomen dat we – ieder van ons – een ander beeld van Sammy hebben opgebouwd – daarom wou hij ons hier samenbrengen.
Jan : – Ja…wel…
Paul : – …Maar…ik vraag mij af wat Anker daarmee wil bereiken?
Iris : – Hij wou horen hoe we over elkanders standpunt denken!
(duiven koeren aan het venster – iemand roept wat op straat – duiven vliegen op)

de tijd verstrijkt – Iris staat op – wandelt over de geelachtig glanzende plankenvloer – kijkt door het raam.
Even later kraakt de trap – de enige deur in het vertrek gaat open: daar is Anker!
Ze groeten elkaar hartelijk – Anker heeft een bundeltje papier mee in een farde – hij neemt schrijfgerief.

Anker : – Wel, …dat is wel erg vriendelijk dat jullie allen wilden komen! … het was niet zo makkelijk om een moment te vinden waar we allemaal vrij konden zijn (kijkt rond) – mooi hier! -wel, … het is de eerste keer dat ik hier kom. Vriendelijk van de pastoor om zijn lokaal ter beschikking te stellen.

Jan : – Ja wij kennen dat hier al een beetje.
Iris : – Ja hier hebben we al veel meegemaakt is het niet?
Anker : – Oh ja?
Iris : – het is hier dat ‘De Kring’ samenkwam.
Anker : -…. en dus ook Sammy?
Iris : – Ja Sammy was er ook bij…Deze plaats roept mij veel herinneringen aan hem op.

83g Ingemetseld

(De VHS-videotape is erg beschadigdtot 1’33’ enkel ruis en gestoord beeld, dan herstelt zich het geluid: spreker onbekend)

(onverstaanbaar)…Sammy hield veel van zijn ouders, (geruis)...onze groep kon hem niet geleerd krijgen, (…) zelf zag hij dat helemaal niet in. Dat wat we allemaal bijbrachten, wat wij hier nu terug opgehaald hebben …Dat waren onze conclusies… hij zag zijn ouders zo graag dat hijzelf nooit kritiek op hen kon verdragen!

(overstaanbaar gedurende 2’43” beeldsneeuw, daarna:)

Jan :…zo iets kan zich over een hele buurt uitstrekken, een hele gemeenschap een hele stad, naargelang de invloed, de sociale positie van de ouders …zelfs over een heel land wanneer die erg invloedrijk zijn, ….door de media bijvoorbeeld,… in het publieke of politieke leven ,…

Iris: Ja, …maar voor Sammy was dat Grauwegomme en omgeving zeg maar …; vreemd dat hij er nooit aan heeft gedacht om hier weg te gaan, zo invloedrijk waren zijn ouders toch weer niet..

Jan : …ja maar, …wel -zo zit dat niet in elkaar!…het is…iemand die is opgegroeid binnen zo’n type gezin, die kan zomaar niet zomaar weg. Die wordt niet losgelaten. Gezien het eigen belang dat de ouders in hem hebben geïnvesteerd. Al het mogelijke zullen zij doen om hem tegen te houden, om hem enkel voor hunzelf (…)…en dat is als gezin niet moeilijk, …zijn afhankelijkheid wordt voortdurend bevestigd …antropologen hebben dat ook vastgesteld, …waren dat niet de Kwegu’s? – …waar leefden die ook weer? (kijkt naar Paul, die met schouder ophalend neen knikt) …Nieuw Guinea? …Ik herinner het mij dat niet zo goed meer …maar dat waren kinderen die aan alleenstaanden in de stam werden toevertrouwd, als dienstbode of als ‘aangenomen zoon of dochter’ waarbij ze opgroeiden zonder besef van eigenwaarde zonder besef van zelfstandigheid… ze bleven verzekerd van de
almacht van hun stiefvader – degene die hen bezat. Dat bleken over het algemeen alleenstaande mannen te zijn.

Iris: ja!… zo is het waarschijnlijk ook met Sammy gegaan!
…zo is het…dat kan je wel zeggen!…zijn ouders hadden een almacht over hem, die konden hem verlammen, …

Jan : En dat speelt in het beeld dat de zo’n kinderen zich van de buitenwereld maken -… En de buitenwereld houdt hen dat voor als een spiegel – die zien ook iemand die afhankelijk is – die nog laat thuis blijft wonen, niet op (………) geraken en dat is precies wat dan weer wordt uitgebuit. De vader redt zijn gezicht door op de afhankelijkheid van zijn zoon te wijzen … en al wat hij voor hem wel doet, daardoor werd Sammy nog meer op hen teruggeworpen. (…) uit zo’n (…onverstaanbaar…) ontsnappen is al even moeilijk als uit (…onverstaanbaar…)

Paul: Alcatras?

Jan : dat was de naam die men gaf aan onneembare (…onverstaanbaar…) of beter, gevangenissen waaruit niemand kon ontsnappen zoals (…onverstaanbaar…) tijd waren

(…onverstaanbaar…) het beeld van dat de omgeving, de buitenwereld van Sammy had gemaakt, kwam kwam dus erg overeen met zijn zelfbeeld en dat beeld dat de ouders op hem hadden overgebracht – de buitenwereld kon dus niet helpen, de groep van leeftijdsgenoten even min, hij bleef van alle invloeden afgesloten waarvan je zou mogen denken dat die uitwegen herkenningspunten, openingen voor hem hadden kunnen betekenen, mogelijkheden om zich te ontdekken, identificatie mogelijkheden, …(…onverstaanbaar…) de buurt later ook niet, zo lang hij geen nieuw netwerk kon aankoppelen was hij verloren en dat is hem eigenlijk nooit gelukt.

Paul ; Nooit?

Jan ; …wel ja toch, maar dat ging heel moeilijk. …Sammy’s studies mislukten keer op keer, maar door de (…onverstaanbaar…) was hij wel bij de vredesbeweging aangesloten, dat werd rond zijn 20ste zijn geweest – daar hebben we nog heel wat informatie over teruggevonden (kijkt naar Iris, die knikt) contact(…onverstaanbaar…) hij leerde daar eindelijk leeftijdsgenoten kennen – het was de eerste keer dat hij een soort gemeenschap had gevonden, dat hij vrienden kon maken. Zij kwamen regelmatig samen in De Grommel … dat was een soort jeugdgemeenschap waar ook andere activiteiten doorgingen en waar ze feestjes hielden …Hij nam deel aan (onverstaanbaar)-betogingen tegen kernwapens, en hij bezocht het i Vredeshuis, waar lezingen werden gehouden en waar soms (…onverstaanbaar…) waren, (…) hij even open bloeide dat kan je wel zeggen. Hij was daar eigenlijk iedere week aanwezig, iedereen kende hem daar (…onverstaanbaar…) einde hem daar, maar …
Na die mislukte studies werd hij werkloos. Hij heeft eigenlijk nooit één enkele studie afgemaakt voor zover wij hebben kunnen uitmaken. Hij werd werkloos; en zijn vader die bij een werk had dat iets te maken had met het korporaal was bij het leger, of met de militie te maken had… ik weet niet goed meer wat precies wat dat moet zijn geweest… had er voor gezorgd dat via zijn kennissenkring daar… dat Samy in een bedrijf kon gaan werken dat aan wapenhandel deed, (…onverstaanbaar…) of dat wapens produceerde, voor vliegtuigen geloof ik… een bekend bedrijf in de omgeving van Grauwegomme, en toen…(…onverstaanbaar…) Toen heeft Sammy dat werk moeten aanvaarde. En zijn vader heeft dat toen zo aangelgd dat hij verplicht werd om die positie te aanvaarden. Het had iets met een brief vandoen waar hij…Weet jij hoe dat gegaan is Iris?

Iris: …ja inderdaad, zo was het Jan – Viktor had zelfs de handtekening van zijn zoon daartoe vervalst – Sammy had een examen (…onverstaanbaar…) examen meegedaan – eens iets voor de Rijsktaat geloof ik… bij het Korps Militaire Administratie …bij het KMA …maar dat was op de één of andere (…onverstaanbaar…) manier verbonden met dat bedrijf, het ging het weer (…)…dat bedrijf had mensen (…onverstaanbaar…) en reciteerde ook via dat examen – Sammy wist daar helemaal niets van af!… na een reisje van een week had vader Viktor dat alles geklaard. Sammy werd door hem op die manier verplicht om voor een administratie te werken die met wapens te doen had (…) door dat hij werkloos was op dat moment kon hij daar niet meer onderuit… want dan zou hij geen vergoeding meer krijgen. Hij kon dus toen geen enkele kant meer op

Paul: Wat? Hij ijverde voor de Vredesbeweging en ging in de wapenhandel werken? Hoe kan dat nou!?

Iris : Ja zo was het! Gekker dan je dat zou kunnen bedenken! Maar we zijn er nooit in geslaagd om hem dat te doen inzien! …Vader Viktor kon zich toen tonen als een goede zorgende huisvader, die wel voor zijn zoon had gezorgd, zo goed zelfs dat hij hem aan werk had geholpen, zijn zoon die helemaal voor niets deugde, en die werkloos ronddoolde, die had hij geholpen, hij werd door de omgeving gezien als een goed (…onverstaanbaar…) die de zaken in hand nam, maar voor Sammy bekende dat het idee van jaren strijd met zichzelf en strijd met zijn – eigenlijk was dat zijn doodvonnis (…onverstaanbaar…), we hebbende hier in deze groep dat allemaal meegemaakt, en hem er op gedrukt dat hij dat niet kon maken niet kon aannemen, maar er was toen blijkbaar geen andere uitweg voor hem, in (…onverstaanbaar…) geval wat hij ook deed of ondernam of welke plannen hij ook maakte, alles dreef hem terug naar de afhankelijkheid van zijn vader. Op tijd van enkele maanden of weken was hij al zijn vrienden verloren, niemand wou hem nog zien in het Vredeshuis! Daar werd zelfs hem de toegang ontzegd.
En daar waar hij werkte kon hij door zijn houding en instelling geen echt contact maken met zijn collega’s. Hij bevond zich dus terug in een toestand van perfectie sociale afzondering, er was enkele uitweg, Sammy kon zich niet meer redden en zijn vader glunderde. Zijn zoon had nu vast werk. Hier zou hij nooit meer uit weg kunnen. Andere kansen had Sammy immers niet. Viktor had zijn zoon voor eens en voor altijd ‘ingemetseld’

(wordt volgende week vervolgd)

84f Zwart Schaap

(VHS -video-transcriptie – vervolg)

Jan: …Sammy was voortdurend aan het kampen met gevoelens van leegte… voelde zich voortdurend leeg, …zonder een eigen identiteit – daarbij trok hij zich terug in een …een soort fantasiewereld. Daarin kon niemand binnen kon dringen. Hij deelde ons daar ook heel weinig van mee…Er was…hij kende niemand waarin hij zich kon herkennen, …voelde zich nooit goed genoeg. En die angst was zo groot, dat hij zich voortdurend afsloot, wegging van de anderen, …niet wou meedoen…

(…)

Zijn ouders kenden helemaal geen grenzen tegenover hem… en hij is nimmer in staat geweest om die eigen grenzen te kunnen stellen… tenzij …alleen door zich te hullen in stilzwijgen … zijn absolute grens….

En dat is eigenlijk heel logisch: tijdens zijn jeugd leerde Sammy nooit wat zijn eigen verlangens zijn, …zijn -behoeften -voorkeuren waren,

...(zoekt even in de nota’s -haalt een oude zwart-wit foto boven -geeft hem aan Paul)

kijk… zie hier hoe hij gekleed ging! stijlloos, hier kijk naar deze foto’s bijvoorbeeld, met jaren tussen…

(Een hand van een persoon buiten beeld, reikt Jan een map aan waar hij ook enkele foto’s uit haalt-)


Iris: …maar, ik geloof toch dat dat evenwel veranderde rond zijn twintigste Toen wist hij plots wel goed naar waar hij naartoe wou maar dan..(aarzelt)

Jan :(op zachte toon)…ja dan…?

Iris: …Wel…Sammy kwam dan op de meest vreemde plaatsen terecht , eindelijk zat dat zo… hij kwam steeds daar waar hij niet thuis hoorde,

het …

…Wel, stel het je zo voor: …een opgroeiend kind krijgt nooit gehoor van zijn ouders. Die doen niet de moeite om hem te verstaan. Die vinden hem dat niet waard… Voor hen blijft Sammy een vreemd wezentje. Maar gelijk gaan die ouders er ook voor zorgen dat hun zoon niet te veel contact met de buitenwereld kan krijgen… dat hij geen of weinig vrienden heeft, en dat zit dubbel…
…Doordat Sammy niet weet wie hij is,… of geen fierheid over zichzelf heeft, …twijfelt, …zal hij ook niet gemakkelijk vrienden maken,…want hij is teruggetrokken, …gesloten, en daardoor ook…

(…) hij had weinig uitdrukking, of zo dacht hij toch (lacht fijntjes)

...(VHS-tape beschadigd het beeld verdwijnt en daarna wordt het geluid onverstaanbaar)

Jan : …Ja en…hij had ook zo iets met geld herinner ik mij…Er moet iets geweest zijn met geld, …hij keek soms naast de dingen, …ik bedoel…bij het teruggeven van geld. Sammy had een probleem met rekenen en met centen.
Eigenlijk niets bijzonders. (grinnikt) Zijn gewone verstrooidheid, zeg maar. Maar volgens mij moet daar veel meer achter hebben gezeten. Hij nam soms geld terug. Geld dat hij al betaald had. Zonder dat je zou kunnen zeggen dat hij dat bewust had gedaan. Het leek uit een soort verstrooidheid te komen… Iemand dit hem niet kende – en wie kende hem wel?- had dat heel verkeerd kunnen verstaan, dat kan je wel begrijpen… en je kon ook niet zeggen dat hij werkelijk motieven had om mensen te gaan bedriegen. Geld interesseerde hem nauwelijks!… Uit luiheid, leek dat soms te zijn …gebrek aan concentratie …zijn verstand niet willen bezighouden met tellen, wiskunde was ook het gebied van zijn vader…


Paul: (stem buiten beeld): Zijn vader! Daar heb je hem weer! (smalend) Waarom daar altijd een ouder bij betrekken!? – (nadrukkelijk )je doet net alsof Sammy nooit verantwoordelijk kan worden gesteld voor zijn daden? Is hij dan nooit opgegroeid!?… Ook niet een beetje? Soms denk ik dat jullie …dat jullie hem heel erg bemoederd moeten hebben dat hij hier zo een beetje…Soms denk ik dat jullie een verdedigingspleidooi voor hem houden. Zo klinkt dat in mijn oren! Dat jullie niet zo erg objectief zijn in het proberen te begrijpen van deze situatie. En daar is het ons toch hier allemaal om te doen, niet? Om hier uit wijzer te worden! Om te leren? Zo lang jullie zo iets als een verdedigingsrede voor hem houden komen we nooit vooruit – komen we niet tot inzicht. Iets waar we als hulpverleners – als ik ons zo mag noemen – baat bij kunnen krijgen.

Jan: …Ja, Paul, maar wacht eens ..maar…ik wil hem …wij…ik zoek niets om hem te verontschuldigen… ik probeer enkel te begrijpen wat daar allemaal achter zat. Achter zijn zwijgen of ….Zoals hier dat verhaal met dat wisselgeld…Waarom kon een klein symbolisch bedrag, een luttel verschil voor hem zo een rol kon spelen?… er bevond zich voor Sammy een soort waas om de dingen – zo stel ik mij dat voor – Hij nam de dingen waar, als in een soort mist gehuld. …Waarin alles scheen te zweven, te vlotten, en waar hij ook weigerde aan deel te nemen. Alles wat gemeten, wat genummerd – genoemd – kon worden- alles wat een vaste staande plaats scheen in te nemen wat feit of ding was.

…Maar er moet wel wat meer aan de gang zijn geweest….Had dat met schuld te maken? …Steeds het gevoel te hebben om op de ander op zijn kosten te leven…dat de ander bij hem in schuld stond. Dat hij onrechtvaardig werd behandeld …het gevoel steeds benadeeld te zijn…


Paul: (stem buiten beeld): …Wat!? De ander zou zijn kosten! Ik zou eerder het omgekeerde denken! Na alles wat ik over hem heb gehoord! Hoe je het ook verklaart… Ja, Sammy blijkt een zeer afhankelijk iemand te zijn geweest – een materieel afhankelijk iemand – die zeker niet op eigen benen kon staan, die steeds een van andere afhankelijk beeld van zichzelf had, maar die ook van die ander profiteerde. Dikwijls de gemakkelijkste weg koos…Jullie zouden ook wat duidelijker moeten durven zijn! Wat directer, openlijker in jullie uitspraken. Wat eerlijker, en objectiever! Man en paard durven te noemen. Zo kunnen we maar blijven rondjes draaien, en ..(aarzelt plots verandert van toon)….neem het mij niet kwalijk maar soms krijg ik de indruk dat ik hier gewoon mijn tijd verlies…dat jullie wel allemaal sympathie voor hem hebben gehad, en inderdaad, het was een interessante man, zelfs aantrekkelijk op zijn manier…maar ik denk dat jullie…hem een zacht eitje hebben gekookt.


Jan : Wacht Paul! …niet te snel, die vooroordelen hebben we al meer gehoord…

Paul :(stem buiten beeld,- iets cynisch) Welke vooroordelen?

Jan: Omdat het allemaal zo gemakkelijk is om zo iemand te veroordelen, dat is wat onze maatschappij voortdurend doet en dat maakt onze situatie nu net hier zo moeilijk…Om Sammy ‘als een situatie’ (nadrukkelijk – kijkt Paul strak aan -maakt gebaren met de vingers in de lucht om aanhalingstekens aan te geven) te benaderen moeten we van hem alle inwendige factoren kennen en niet zomaar afgaan op algemene dingen die je zo wat overal kan aanhoren – je moet aandacht kunnen hebben voor bijzonderheden, die soms op het eerste gezicht te ver gezocht kunnen schijnen, maar die terugkomen, die patronen vormen. Die niet verstoken zijn van betekenis. Sammy was iemand die niet kon spreken. Daar zat hem iets in de weg, en dat was niets fysisch – niet kunnen spreken is lijden. En waar ik de nadruk zou willen op leggen is .. Wat ik jou zou willen vragen is om ook de dramatiek van zo iemand te proberen begrijpen…

(audio en video worden verschillende minuten verstoord, het geluid is te zwak om uit te kunnen maken wie er wie spreekt:)

…dat is één van de moeilijkheden die we (…) die we proberen te duiden, maar ons interesseert het meer waarom dat zo was, (…) hoe iemand als Sammy in elkaar kan zitten. Hoe of waar iemand kan (…) in zijn gedrag(… ) hoe wij tenslotte ook met onszelf omgaan, …met onze eigen emoties,… met onze jeugd met alles wat er zich tijdens ons leven heeft voorgedaan, …en daar kunnen kleine dingen soms aanwijzingen toe zijn… zijn precies OMDAT het kleine dingen zijn! Omdat ze niet opvallen. Omdat ze kunnen schuilgaan in een veelheid van dagdagelijkse …Daarom precies zijn ze zo belangrijk! Ik kom zeker later nog terug op je reactie Paul. Want hier is nog heel veel dat niet is opgeklaard.


Paul : (stem buiten beeld) schijnbewegingen?


Jan : Ja… misschien wel, ja…. schijnbewegingen, maar waarom dan?
…Waarom geeft Sammy iemand te weinig terug?

Paul : Wat is er, dat hem tegenhoudt?

Jan : Waarom is hij niet correct in geldzaken?

Niets toont ons dat hij materialistisch was of geld nodig had. Hij leefde nooit in armoede en heeft nooit dingen gewild die …die luxe of geldbezit uitstraalden en toch er was iets dat…


Paul : (stem buiten beeld) Hij was een dief? Wil je dat zeggen? Een kleptomaan?


Jan : Neen, dat was hij zeker niet!…Het gebeurde niet systematisch, of dwangmatig … Het ging over minuscule dingen die binnen sluipten zonder dat hij dat merkte. Niet om belangrijke zaken. Hij was slordig met betalen van kleine sommen dat was het…. En volgens mij moet daar een symbolische reden voor zijn geweest, voor iets dat hem werd afgenomen, …


Paul : (stem buiten beeld, ongeduldig) Kom nou zeg!


Jan : …Het is de manier waarop – je kan daar gemakkelijk vooroordelen uit trekken – waardoor het onderliggende nog sterker gemaskeerd wordt.
Het gaat telkens om het luttele van die bedragen en de onbenullige context waarin… …Sammy is zelf verschillende keren bedrogen geweest men heeft hem wel wat geld afhandig gemaakt!

Iris : …En dat ging zeker niet om symbolische bedragen!

Jan :Het gaat hier niet over diefstal of een daad uit geldgebrek of …een reden, er bestond immers geen enkele reden, dat maakt het net zo vreemd, een afzijdig houden …Zich afzijdig houden van cijfers…


Paul: (grinnikt buiten beeld) Ben je nou ernstig!?

Jan : …Het is dikwijls aan de kleine dingen dat we de mensen kennen. Niet aan hun voorkomen of hoe ze zich voordoen, of hoe ze er willen uitzien of de indruk die ze ons willen geven. De zorg die ze aan het uiterlijk besteden, en aan hun woorden, maar wel aan de kleine versprekingen die ze soms maken, de aarzelingen, de afzijdige blik of zoals hier het ‘vergeten om te betalen’ …Bij Sammy – het gaat niet om grote sommen het gaat om…een zekere zenuwachtigheid, – een verstoordheid, een gebrek aan concentratie…een afleiding zeg maar…iets dat hem in de weg zat zonder dat hij daar controle over had, dat bedoel ik.

(wordt volgende week vervolgd)