84a De Onbekende

Videoband VII – transcriptie (spreker buiten beeld: “onbekende” )


Onbekende : “… hij paste zich aan…of beter…hoe zou ‘k dat zeggen….hij leefde naar wat anderen van hem verwachtten…zonder dat hij stil kon staan bij wat hij zelf wou, zelf naartoe ging, zelf betrachtte..dat is erg moeilijk om te begrijpen…omdat wij daar ons allemaal wat anders bij voorstellen…het moeilijke in het begrijpen van Sammy was, is ….zich voor te stellen hoe het zou kunnen zijn, indien we in een gelijkaardige situatie zouden zijn opgegroeid …wat we dan zouden missen…ik herinner mij nog dat hij …dat noemde ‘zichzelf zijn’ …maar wij hadden daar toen ieder een ander soort reactie op! …ik weet dat nog, omdat ik het heb opgeschreven…ik dacht er een tijdje aan om een psychologie opleiding te volgen …daarom. Maar het moeilijke is …iemand te verstaan die …je zou het een handicap kunnen noemen…iets ontbreekt wat anderen van nature hebben meegekregen…we zijn het resultaat van ons milieu …van onze opvoeding, vorming enzovoort…maar er moet zich wat bijzonder hebben voorgedaan bij die na- oorlogse generatie…ik weet niet of daar ooit een psychologische studie over gemaakt werd?
Het moet iets kenmerkend zijn geweest…zoals Iris dat heeft beschreven in ‘vaderloze vaders’ …

Jan: Waarom steeds maar over de ‘vaders’! Alsof de moeder geen rol zou hebben gepeeld …of de rest van de familie!

(onbekende): ja…maar….ik bedoel…je …ik zoek geen uitleg te geven maar ….om te begrijpen moet je iets of iemand in een context kunnen plaatsen. En Sammy …voor Sammy was die context heel gesloten. Zelfs na de dood van zijn beiden ouders was het alsof hij zich nog steeds droeg om hen te plezieren…zich gedroeg zoals zij dat hadden gewild..

Jan: Hoe? Hoe bedoel je (onverstaanbaar)?

(onbekende): wel…zijn beide ouders hadden heel wat pijn te torsen… over hun jeugd tijdens die oorlog. Onverwerkte pijn. Die oorlog hield plots op en die had een krater in hun jeugd geslagen…Plots waren ze jonge volwassenen geworden!… zonder dat…zonder dat ze de hulp, de zorg hadden gekregen die een kind rond die leeftijd tijdens het opgroeien behoeft…en dat konden ze dan ook niet doorgeven…wat…omdat ze dat zelf die zorg niet hadden ontvangen…

Jan: Beide ouders waren zelf ongewenste kinderen – ze hadden niet enkel onder die die oorlog te lijden gehad…en wie niet trouwens in die periode!

(onbekende) : ja…dat vermoedde ik …ik vermoed dat het zo iets was, …niet enkel die oorlog …het zal wel nog dieper gezeten hebben …een kind voelt aan dat het ongewenst is …en daardoor extra zijn best doet om in die moeilijke oorlogstijden te bewijzen dat de ouders er op konden rekenen!…dat ze veel voor hen zouden kunnen doen, zodat die in hun achting steeg, daardoor konden ze hun plaats opeisen …maar enkel…

Jan: …ja, inderdaad! Dat is het- Hun ouderliefde bleek niet onvoorwaardelijk! …dan bedoel ik de grootouders van Sammy…en daar zat het hem net! Sammy’s vader en moeder dienden iets te doen om geapprecieerd te worden door hùn ouders …ze hadden zich nuttig te amken om er bij te mogen horen – en daar gaat het allemaal mis: ze hadden geleerd om er te mogen zijn, om deel te kunnen uitmaken van een familie wanneer zij daar iets nuttigs voor inbrachten anders niet!

(onbekende) : Ja, Jan dat bedoel ik! …wat je daar zegt…doordat ze iets nuttigs deden, materieel zorgen tijden de oorlog voor praktische zaken, kregen zij …verkregen zij pas hun plaats in het gezin…En vandaar dat ze zo…dat Viktor zo jaloers was op zijn eerste zoon: wanneer die …die bedreigde zijn plaats, zijn nuttigheid als ouder in de mate dat die zelfstandig zou worden. Viktor zag zichzelf in de opgroeiende Sammy.

Iris: ja, inderdaad, zo zou je het inderdaad kunnen zien, ze bedreigden Sammy’s zelfstandigheid …door hem te ontmoedigen, zou je kunnen zeggen …en dat heeft hij veder gezet zijn hele leven door, zelfs tot na hun dood.

(onbekende): …maar wat ik niet goed begrijp…wat ik …dat is hoe zijn verkrampt zwijgen daaruit is voortgekomen? Een kind wordt ontmoedigd tot zelfstandigheid …dat wordt een luie volwassene zeg maar, een afhankelijk iemand. Sammy houdt heel zijn bestaan in de schaduw. Maar daardoor kan ik het verkrampt zwijgen nog niet begrijpen…wat heeft spreken….wat heeft taalontwikkeling daar mee te maken?

81b De Samenkomst

Jan : …Wel, kunnen we beginnen?
Wachten we nog op iemand?… Op wie wachten we nog?
Paul : Wel op Anker! – die ging toch ook komen?
Jan : Komt Anker ook?
Iris : Dat had mij toch bevestigd!
Jan : en over wat zullen we het hebben?
Paul: (monkellachend) Wel over Sammy natuurlijk!
Iris : – Het idee kwam van Anker, …hij was tot de bevinding gekomen dat we – ieder van ons – een ander beeld van Sammy hebben opgebouwd – daarom wou hij ons hier samenbrengen.
Jan : – Ja…wel…
Paul : – …Maar…ik vraag mij af wat Anker daarmee wil bereiken?
Iris : – Hij wou horen hoe we over elkanders standpunt denken!
(duiven koeren aan het venster – iemand roept wat op straat – duiven vliegen op)

de tijd verstrijkt – Iris staat op – wandelt over de geelachtig glanzende plankenvloer – kijkt door het raam.
Even later kraakt de trap – de enige deur in het vertrek gaat open: daar is Anker!
Ze groeten elkaar hartelijk – Anker heeft een bundeltje papier mee in een farde – hij neemt schrijfgerief.

Anker : – Wel, …dat is wel erg vriendelijk dat jullie allen wilden komen! … het was niet zo makkelijk om een moment te vinden waar we allemaal vrij konden zijn (kijkt rond) – mooi hier! -wel, … het is de eerste keer dat ik hier kom. Vriendelijk van de pastoor om zijn lokaal ter beschikking te stellen.

Jan : – Ja wij kennen dat hier al een beetje.
Iris : – Ja hier hebben we al veel meegemaakt is het niet?
Anker : – Oh ja?
Iris : – het is hier dat ‘De Kring’ samenkwam.
Anker : -…. en dus ook Sammy?
Iris : – Ja Sammy was er ook bij…Deze plaats roept mij veel herinneringen aan hem op.

83g Ingemetseld

(De VHS-videotape is erg beschadigdtot 1’33’ enkel ruis en gestoord beeld, dan herstelt zich het geluid: spreker onbekend)

(onverstaanbaar)…Sammy hield veel van zijn ouders, (geruis)...onze groep kon hem niet geleerd krijgen, (…) zelf zag hij dat helemaal niet in. Dat wat we allemaal bijbrachten, wat wij hier nu terug opgehaald hebben …Dat waren onze conclusies… hij zag zijn ouders zo graag dat hijzelf nooit kritiek op hen kon verdragen!

(overstaanbaar gedurende 2’43” beeldsneeuw, daarna:)

Jan :…zo iets kan zich over een hele buurt uitstrekken, een hele gemeenschap een hele stad, naargelang de invloed, de sociale positie van de ouders …zelfs over een heel land wanneer die erg invloedrijk zijn, ….door de media bijvoorbeeld,… in het publieke of politieke leven ,…

Iris: Ja, …maar voor Sammy was dat Grauwegomme en omgeving zeg maar …; vreemd dat hij er nooit aan heeft gedacht om hier weg te gaan, zo invloedrijk waren zijn ouders toch weer niet..

Jan : …ja maar, …wel -zo zit dat niet in elkaar!…het is…iemand die is opgegroeid binnen zo’n type gezin, die kan zomaar niet zomaar weg. Die wordt niet losgelaten. Gezien het eigen belang dat de ouders in hem hebben geïnvesteerd. Al het mogelijke zullen zij doen om hem tegen te houden, om hem enkel voor hunzelf (…)…en dat is als gezin niet moeilijk, …zijn afhankelijkheid wordt voortdurend bevestigd …antropologen hebben dat ook vastgesteld, …waren dat niet de Kwegu’s? – …waar leefden die ook weer? (kijkt naar Paul, die met schouder ophalend neen knikt) …Nieuw Guinea? …Ik herinner het mij dat niet zo goed meer …maar dat waren kinderen die aan alleenstaanden in de stam werden toevertrouwd, als dienstbode of als ‘aangenomen zoon of dochter’ waarbij ze opgroeiden zonder besef van eigenwaarde zonder besef van zelfstandigheid… ze bleven verzekerd van de
almacht van hun stiefvader – degene die hen bezat. Dat bleken over het algemeen alleenstaande mannen te zijn.

Iris: ja!… zo is het waarschijnlijk ook met Sammy gegaan!
…zo is het…dat kan je wel zeggen!…zijn ouders hadden een almacht over hem, die konden hem verlammen, …

Jan : En dat speelt in het beeld dat de zo’n kinderen zich van de buitenwereld maken -… En de buitenwereld houdt hen dat voor als een spiegel – die zien ook iemand die afhankelijk is – die nog laat thuis blijft wonen, niet op (………) geraken en dat is precies wat dan weer wordt uitgebuit. De vader redt zijn gezicht door op de afhankelijkheid van zijn zoon te wijzen … en al wat hij voor hem wel doet, daardoor werd Sammy nog meer op hen teruggeworpen. (…) uit zo’n (…onverstaanbaar…) ontsnappen is al even moeilijk als uit (…onverstaanbaar…)

Paul: Alcatras?

Jan : dat was de naam die men gaf aan onneembare (…onverstaanbaar…) of beter, gevangenissen waaruit niemand kon ontsnappen zoals (…onverstaanbaar…) tijd waren

(…onverstaanbaar…) het beeld van dat de omgeving, de buitenwereld van Sammy had gemaakt, kwam kwam dus erg overeen met zijn zelfbeeld en dat beeld dat de ouders op hem hadden overgebracht – de buitenwereld kon dus niet helpen, de groep van leeftijdsgenoten even min, hij bleef van alle invloeden afgesloten waarvan je zou mogen denken dat die uitwegen herkenningspunten, openingen voor hem hadden kunnen betekenen, mogelijkheden om zich te ontdekken, identificatie mogelijkheden, …(…onverstaanbaar…) de buurt later ook niet, zo lang hij geen nieuw netwerk kon aankoppelen was hij verloren en dat is hem eigenlijk nooit gelukt.

Paul ; Nooit?

Jan ; …wel ja toch, maar dat ging heel moeilijk. …Sammy’s studies mislukten keer op keer, maar door de (…onverstaanbaar…) was hij wel bij de vredesbeweging aangesloten, dat werd rond zijn 20ste zijn geweest – daar hebben we nog heel wat informatie over teruggevonden (kijkt naar Iris, die knikt) contact(…onverstaanbaar…) hij leerde daar eindelijk leeftijdsgenoten kennen – het was de eerste keer dat hij een soort gemeenschap had gevonden, dat hij vrienden kon maken. Zij kwamen regelmatig samen in De Grommel … dat was een soort jeugdgemeenschap waar ook andere activiteiten doorgingen en waar ze feestjes hielden …Hij nam deel aan (onverstaanbaar)-betogingen tegen kernwapens, en hij bezocht het i Vredeshuis, waar lezingen werden gehouden en waar soms (…onverstaanbaar…) waren, (…) hij even open bloeide dat kan je wel zeggen. Hij was daar eigenlijk iedere week aanwezig, iedereen kende hem daar (…onverstaanbaar…) einde hem daar, maar …
Na die mislukte studies werd hij werkloos. Hij heeft eigenlijk nooit één enkele studie afgemaakt voor zover wij hebben kunnen uitmaken. Hij werd werkloos; en zijn vader die bij een werk had dat iets te maken had met het korporaal was bij het leger, of met de militie te maken had… ik weet niet goed meer wat precies wat dat moet zijn geweest… had er voor gezorgd dat via zijn kennissenkring daar… dat Samy in een bedrijf kon gaan werken dat aan wapenhandel deed, (…onverstaanbaar…) of dat wapens produceerde, voor vliegtuigen geloof ik… een bekend bedrijf in de omgeving van Grauwegomme, en toen…(…onverstaanbaar…) Toen heeft Sammy dat werk moeten aanvaarde. En zijn vader heeft dat toen zo aangelgd dat hij verplicht werd om die positie te aanvaarden. Het had iets met een brief vandoen waar hij…Weet jij hoe dat gegaan is Iris?

Iris: …ja inderdaad, zo was het Jan – Viktor had zelfs de handtekening van zijn zoon daartoe vervalst – Sammy had een examen (…onverstaanbaar…) examen meegedaan – eens iets voor de Rijsktaat geloof ik… bij het Korps Militaire Administratie …bij het KMA …maar dat was op de één of andere (…onverstaanbaar…) manier verbonden met dat bedrijf, het ging het weer (…)…dat bedrijf had mensen (…onverstaanbaar…) en reciteerde ook via dat examen – Sammy wist daar helemaal niets van af!… na een reisje van een week had vader Viktor dat alles geklaard. Sammy werd door hem op die manier verplicht om voor een administratie te werken die met wapens te doen had (…) door dat hij werkloos was op dat moment kon hij daar niet meer onderuit… want dan zou hij geen vergoeding meer krijgen. Hij kon dus toen geen enkele kant meer op

Paul: Wat? Hij ijverde voor de Vredesbeweging en ging in de wapenhandel werken? Hoe kan dat nou!?

Iris : Ja zo was het! Gekker dan je dat zou kunnen bedenken! Maar we zijn er nooit in geslaagd om hem dat te doen inzien! …Vader Viktor kon zich toen tonen als een goede zorgende huisvader, die wel voor zijn zoon had gezorgd, zo goed zelfs dat hij hem aan werk had geholpen, zijn zoon die helemaal voor niets deugde, en die werkloos ronddoolde, die had hij geholpen, hij werd door de omgeving gezien als een goed (…onverstaanbaar…) die de zaken in hand nam, maar voor Sammy bekende dat het idee van jaren strijd met zichzelf en strijd met zijn – eigenlijk was dat zijn doodvonnis (…onverstaanbaar…), we hebbende hier in deze groep dat allemaal meegemaakt, en hem er op gedrukt dat hij dat niet kon maken niet kon aannemen, maar er was toen blijkbaar geen andere uitweg voor hem, in (…onverstaanbaar…) geval wat hij ook deed of ondernam of welke plannen hij ook maakte, alles dreef hem terug naar de afhankelijkheid van zijn vader. Op tijd van enkele maanden of weken was hij al zijn vrienden verloren, niemand wou hem nog zien in het Vredeshuis! Daar werd zelfs hem de toegang ontzegd.
En daar waar hij werkte kon hij door zijn houding en instelling geen echt contact maken met zijn collega’s. Hij bevond zich dus terug in een toestand van perfectie sociale afzondering, er was enkele uitweg, Sammy kon zich niet meer redden en zijn vader glunderde. Zijn zoon had nu vast werk. Hier zou hij nooit meer uit weg kunnen. Andere kansen had Sammy immers niet. Viktor had zijn zoon voor eens en voor altijd ‘ingemetseld’

(wordt volgende week vervolgd)

84f Zwart Schaap

(VHS -video-transcriptie – vervolg)

Jan: …Sammy was voortdurend aan het kampen met gevoelens van leegte… voelde zich voortdurend leeg, …zonder een eigen identiteit – daarbij trok hij zich terug in een …een soort fantasiewereld. Daarin kon niemand binnen kon dringen. Hij deelde ons daar ook heel weinig van mee…Er was…hij kende niemand waarin hij zich kon herkennen, …voelde zich nooit goed genoeg. En die angst was zo groot, dat hij zich voortdurend afsloot, wegging van de anderen, …niet wou meedoen…

(…)

Zijn ouders kenden helemaal geen grenzen tegenover hem… en hij is nimmer in staat geweest om die eigen grenzen te kunnen stellen… tenzij …alleen door zich te hullen in stilzwijgen … zijn absolute grens….

En dat is eigenlijk heel logisch: tijdens zijn jeugd leerde Sammy nooit wat zijn eigen verlangens zijn, …zijn -behoeften -voorkeuren waren,

...(zoekt even in de nota’s -haalt een oude zwart-wit foto boven -geeft hem aan Paul)

kijk… zie hier hoe hij gekleed ging! stijlloos, hier kijk naar deze foto’s bijvoorbeeld, met jaren tussen…

(Een hand van een persoon buiten beeld, reikt Jan een map aan waar hij ook enkele foto’s uit haalt-)


Iris: …maar, ik geloof toch dat dat evenwel veranderde rond zijn twintigste Toen wist hij plots wel goed naar waar hij naartoe wou maar dan..(aarzelt)

Jan :(op zachte toon)…ja dan…?

Iris: …Wel…Sammy kwam dan op de meest vreemde plaatsen terecht , eindelijk zat dat zo… hij kwam steeds daar waar hij niet thuis hoorde,

het …

…Wel, stel het je zo voor: …een opgroeiend kind krijgt nooit gehoor van zijn ouders. Die doen niet de moeite om hem te verstaan. Die vinden hem dat niet waard… Voor hen blijft Sammy een vreemd wezentje. Maar gelijk gaan die ouders er ook voor zorgen dat hun zoon niet te veel contact met de buitenwereld kan krijgen… dat hij geen of weinig vrienden heeft, en dat zit dubbel…
…Doordat Sammy niet weet wie hij is,… of geen fierheid over zichzelf heeft, …twijfelt, …zal hij ook niet gemakkelijk vrienden maken,…want hij is teruggetrokken, …gesloten, en daardoor ook…

(…) hij had weinig uitdrukking, of zo dacht hij toch (lacht fijntjes)

...(VHS-tape beschadigd het beeld verdwijnt en daarna wordt het geluid onverstaanbaar)

Jan : …Ja en…hij had ook zo iets met geld herinner ik mij…Er moet iets geweest zijn met geld, …hij keek soms naast de dingen, …ik bedoel…bij het teruggeven van geld. Sammy had een probleem met rekenen en met centen.
Eigenlijk niets bijzonders. (grinnikt) Zijn gewone verstrooidheid, zeg maar. Maar volgens mij moet daar veel meer achter hebben gezeten. Hij nam soms geld terug. Geld dat hij al betaald had. Zonder dat je zou kunnen zeggen dat hij dat bewust had gedaan. Het leek uit een soort verstrooidheid te komen… Iemand dit hem niet kende – en wie kende hem wel?- had dat heel verkeerd kunnen verstaan, dat kan je wel begrijpen… en je kon ook niet zeggen dat hij werkelijk motieven had om mensen te gaan bedriegen. Geld interesseerde hem nauwelijks!… Uit luiheid, leek dat soms te zijn …gebrek aan concentratie …zijn verstand niet willen bezighouden met tellen, wiskunde was ook het gebied van zijn vader…


Paul: (stem buiten beeld): Zijn vader! Daar heb je hem weer! (smalend) Waarom daar altijd een ouder bij betrekken!? – (nadrukkelijk )je doet net alsof Sammy nooit verantwoordelijk kan worden gesteld voor zijn daden? Is hij dan nooit opgegroeid!?… Ook niet een beetje? Soms denk ik dat jullie …dat jullie hem heel erg bemoederd moeten hebben dat hij hier zo een beetje…Soms denk ik dat jullie een verdedigingspleidooi voor hem houden. Zo klinkt dat in mijn oren! Dat jullie niet zo erg objectief zijn in het proberen te begrijpen van deze situatie. En daar is het ons toch hier allemaal om te doen, niet? Om hier uit wijzer te worden! Om te leren? Zo lang jullie zo iets als een verdedigingsrede voor hem houden komen we nooit vooruit – komen we niet tot inzicht. Iets waar we als hulpverleners – als ik ons zo mag noemen – baat bij kunnen krijgen.

Jan: …Ja, Paul, maar wacht eens ..maar…ik wil hem …wij…ik zoek niets om hem te verontschuldigen… ik probeer enkel te begrijpen wat daar allemaal achter zat. Achter zijn zwijgen of ….Zoals hier dat verhaal met dat wisselgeld…Waarom kon een klein symbolisch bedrag, een luttel verschil voor hem zo een rol kon spelen?… er bevond zich voor Sammy een soort waas om de dingen – zo stel ik mij dat voor – Hij nam de dingen waar, als in een soort mist gehuld. …Waarin alles scheen te zweven, te vlotten, en waar hij ook weigerde aan deel te nemen. Alles wat gemeten, wat genummerd – genoemd – kon worden- alles wat een vaste staande plaats scheen in te nemen wat feit of ding was.

…Maar er moet wel wat meer aan de gang zijn geweest….Had dat met schuld te maken? …Steeds het gevoel te hebben om op de ander op zijn kosten te leven…dat de ander bij hem in schuld stond. Dat hij onrechtvaardig werd behandeld …het gevoel steeds benadeeld te zijn…


Paul: (stem buiten beeld): …Wat!? De ander zou zijn kosten! Ik zou eerder het omgekeerde denken! Na alles wat ik over hem heb gehoord! Hoe je het ook verklaart… Ja, Sammy blijkt een zeer afhankelijk iemand te zijn geweest – een materieel afhankelijk iemand – die zeker niet op eigen benen kon staan, die steeds een van andere afhankelijk beeld van zichzelf had, maar die ook van die ander profiteerde. Dikwijls de gemakkelijkste weg koos…Jullie zouden ook wat duidelijker moeten durven zijn! Wat directer, openlijker in jullie uitspraken. Wat eerlijker, en objectiever! Man en paard durven te noemen. Zo kunnen we maar blijven rondjes draaien, en ..(aarzelt plots verandert van toon)….neem het mij niet kwalijk maar soms krijg ik de indruk dat ik hier gewoon mijn tijd verlies…dat jullie wel allemaal sympathie voor hem hebben gehad, en inderdaad, het was een interessante man, zelfs aantrekkelijk op zijn manier…maar ik denk dat jullie…hem een zacht eitje hebben gekookt.


Jan : Wacht Paul! …niet te snel, die vooroordelen hebben we al meer gehoord…

Paul :(stem buiten beeld,- iets cynisch) Welke vooroordelen?

Jan: Omdat het allemaal zo gemakkelijk is om zo iemand te veroordelen, dat is wat onze maatschappij voortdurend doet en dat maakt onze situatie nu net hier zo moeilijk…Om Sammy ‘als een situatie’ (nadrukkelijk – kijkt Paul strak aan -maakt gebaren met de vingers in de lucht om aanhalingstekens aan te geven) te benaderen moeten we van hem alle inwendige factoren kennen en niet zomaar afgaan op algemene dingen die je zo wat overal kan aanhoren – je moet aandacht kunnen hebben voor bijzonderheden, die soms op het eerste gezicht te ver gezocht kunnen schijnen, maar die terugkomen, die patronen vormen. Die niet verstoken zijn van betekenis. Sammy was iemand die niet kon spreken. Daar zat hem iets in de weg, en dat was niets fysisch – niet kunnen spreken is lijden. En waar ik de nadruk zou willen op leggen is .. Wat ik jou zou willen vragen is om ook de dramatiek van zo iemand te proberen begrijpen…

(audio en video worden verschillende minuten verstoord, het geluid is te zwak om uit te kunnen maken wie er wie spreekt:)

…dat is één van de moeilijkheden die we (…) die we proberen te duiden, maar ons interesseert het meer waarom dat zo was, (…) hoe iemand als Sammy in elkaar kan zitten. Hoe of waar iemand kan (…) in zijn gedrag(… ) hoe wij tenslotte ook met onszelf omgaan, …met onze eigen emoties,… met onze jeugd met alles wat er zich tijdens ons leven heeft voorgedaan, …en daar kunnen kleine dingen soms aanwijzingen toe zijn… zijn precies OMDAT het kleine dingen zijn! Omdat ze niet opvallen. Omdat ze kunnen schuilgaan in een veelheid van dagdagelijkse …Daarom precies zijn ze zo belangrijk! Ik kom zeker later nog terug op je reactie Paul. Want hier is nog heel veel dat niet is opgeklaard.


Paul : (stem buiten beeld) schijnbewegingen?


Jan : Ja… misschien wel, ja…. schijnbewegingen, maar waarom dan?
…Waarom geeft Sammy iemand te weinig terug?

Paul : Wat is er, dat hem tegenhoudt?

Jan : Waarom is hij niet correct in geldzaken?

Niets toont ons dat hij materialistisch was of geld nodig had. Hij leefde nooit in armoede en heeft nooit dingen gewild die …die luxe of geldbezit uitstraalden en toch er was iets dat…


Paul : (stem buiten beeld) Hij was een dief? Wil je dat zeggen? Een kleptomaan?


Jan : Neen, dat was hij zeker niet!…Het gebeurde niet systematisch, of dwangmatig … Het ging over minuscule dingen die binnen sluipten zonder dat hij dat merkte. Niet om belangrijke zaken. Hij was slordig met betalen van kleine sommen dat was het…. En volgens mij moet daar een symbolische reden voor zijn geweest, voor iets dat hem werd afgenomen, …


Paul : (stem buiten beeld, ongeduldig) Kom nou zeg!


Jan : …Het is de manier waarop – je kan daar gemakkelijk vooroordelen uit trekken – waardoor het onderliggende nog sterker gemaskeerd wordt.
Het gaat telkens om het luttele van die bedragen en de onbenullige context waarin… …Sammy is zelf verschillende keren bedrogen geweest men heeft hem wel wat geld afhandig gemaakt!

Iris : …En dat ging zeker niet om symbolische bedragen!

Jan :Het gaat hier niet over diefstal of een daad uit geldgebrek of …een reden, er bestond immers geen enkele reden, dat maakt het net zo vreemd, een afzijdig houden …Zich afzijdig houden van cijfers…


Paul: (grinnikt buiten beeld) Ben je nou ernstig!?

Jan : …Het is dikwijls aan de kleine dingen dat we de mensen kennen. Niet aan hun voorkomen of hoe ze zich voordoen, of hoe ze er willen uitzien of de indruk die ze ons willen geven. De zorg die ze aan het uiterlijk besteden, en aan hun woorden, maar wel aan de kleine versprekingen die ze soms maken, de aarzelingen, de afzijdige blik of zoals hier het ‘vergeten om te betalen’ …Bij Sammy – het gaat niet om grote sommen het gaat om…een zekere zenuwachtigheid, – een verstoordheid, een gebrek aan concentratie…een afleiding zeg maar…iets dat hem in de weg zat zonder dat hij daar controle over had, dat bedoel ik.

(wordt volgende week vervolgd)

83d Zwart Schaap

het begin van deze tape is beschadigd – na tien minuten wordt een beeld zichtbaar: nog steeds dezelfde kamer – De camera positie is gewijzigd zodat we enkel Iris en Jan kunnen zien, die naast elkaar zitten – van sommige achtergrond-geluiden is af te leiden dat er zich nog anderen in de kamer bevinden

Jan :…Harry Jacoby?
….Heette hij zo niet? Speelde helemaal geen rol in Sammy’s leven tenzij die ene keer… die je zou kunnen vergelijken met een botsing… met wagens bij een ongeval …een crash
…of toch ook weer niet
Sammy was tien of twaalf en liep verstrooid over het speelplein. De jongens peelden er met de bal… en zoals het altijd daagt met ballen… die… die rollen steeds in de richting van diegenen die er niets mee te maken willen hebben ….Sammy had een hekel aan sport
…die bal rolde zijn richting uit… en eerder uit welwillendheid dan uit behoefte, schopte hij die bal terug.
…waarbij er een heftige schop tegen zijn achterwerk volgde! Zo hard dat het zijn staartbeetje brak!
…en wat deed Sammy
…Hij deed niets
wat er eigenlijk was gebeurt is hem zelf nooit duidelijk geworden
…iets met een bal die in een richting moest en daar niet naartoe was gevlogen door zijn toedoen of niet…
….maar punt is: waarom reageerde hij niet?
Rond die leeftijd zou het voor de meeste jongens duidelijk zijn wat te doen – Sammy was niet klein en niet zwak. Hij had heel gemakkelijk die jongen een klap voor zijn kop kunnen verkopen waardoor dat die half buiten westen was gegaan…maar dat doet hij net niet
…waarom deed hij dat niet
Omdat er niemand achter hem stond

Iris: achter hem…hoe bedoel je jan?

Jan : …figuurlijk dan
…iemand die hem had…

Laat mij…(mompelt even iets onverstaanbaar kijkt rond)
…ik zal het zo zeggen: – gesteld dat hij de geregelde weg had gekozen wat had hij dan kunnen doen? – Bijvoorbeeld: hij had naar de leraar kunnen stappen of naar zijn houders en klagen over wat er was gebeurd… hij had met zijn vader of moeder naar de dokter kunnen gaan … die had een verslag kunnen opmaken …een bewijs kunnen leveren …Hij had niet teruggeslagen, dus hij had ‘de overheid’ de orde, de leraar kunnen inschakelen …hij had voor de pacifistische geweldloze oplossing kunnen kiezen, die van het schoolreglement zeg maar. Een dokter had hem kunnen onderzoeken en tot bevinding gekomen dat dat staartbeentje gebroken was en de school had kunnen uitmaken wie de schuldige daarvan was en …eventueel verantwoordelijk te stellen en om reparatie, …betaling…of of straf excuses, en minstens de kosten te betalen voor de behandeling …
Maar daartoe had hij zijn ouders nodig. Ouders zie zich achter hun zoon zouden scharen… die zich voor hun zoon zouden interesseren… die hun zoon belangrijke genoeg hadden gevonden om voor hem op de te komen, die hem dat waard hadden gevonden om voor naar de dokteren te gaan en heel die omslag te aan te vatten om tegenover de school klacht in te leveren!
…en dat gebeurde net niet!…En hij wist dat dit nooit zou gebeuren, dat alles wat hij thuis hierover zou gaan zeggen… dat dat hem dat als een boemerang zou terugkomen, en hem nog meer in de moeilijkheden zou hebben gebracht! … Zelfs al voelde hij zijn vuisten jeuken op dat moment, en was hij groot en sterk genoeg om die andere die eigenlijk kleiner was gemakkelijk tegen de vlakte te slaan, toch deed hij dat niet…Want
…Dat kind handelde niet omdat zijn ouders, en eigenlijk niemand uit zijn omgeving, voor hem daar waren. Wat hij ook had gedaan – hij had er hij moederloos alléén voor gestaan. Bij niemand steun gevonden… Er was niemand die hem zelfrespect had bijgebracht…Zijn vader duldde enkel respect voor zichzelf en voelde alle aandacht die naar iemand anders uit de gezinskring ging, aan als een dreiging…als iets dat hij diende te bestrijden… Sammy kon zich niet verdedigen omdat er nooit iemand was geweest die hem ooit verdedigingswaard had gevonden, …die hem respecteerde of voor hem had ingestaan… door respect te ontvangen leer je respect te geven en af te dwingen…Sammy kreeg uiteindelijk respect van niemand, of ging jongens die hem respecteerden niet meer vertrouwen…en ging zich ook zo gedragen dat hij geen respect van de andere jongens afdwong.
…dat was ook de reden voor deze trap van Harry …Harry zat in het kamp dat dit door had. Harry had die problemen niet.
…die jongen wist dat hij Sammy kon tappen zonder daar de gevolgen van te hoeven ondergaan.

Die andere jongens en waarschijnlijk zelfs de leraars voorvoelden dat ze niet voor Sammy uit de weg hoefden te gaan…dat ze zelfs hun ongemakken op hem konden afwerken, hun tegenslagen uitwerken …Dat was tenslotte wat ook Harry hier had gedaan, ….zijn verlies…Het verlies dat hij niet kon verdragen afwerken op Sammy!…
Hij wist dat Sammy niet zou optreden en dat er niemand voor Sammy optreden zou! ….lafheid en on-respect begeleiden dat …een soort ontheffing van verantwoordelijkheid… ja dat zal het wel zijn… maar wat ik wil zeggen is dat….dat wat als lafheid er uit ziet ….indien had Sammy had beschikt over de verdedigingsmiddelen die ieder van zijn leeftijdsgenoten zou hebben gehad hij hier heel anders was uitgekomen, zelfs die nooit had voorgehad.

Iris : het vreemde is dat …dat hij daar zich op geen enkele manier van kon losmaken. We hebben hier in de groep Sammy herhaaldelijk gewezen op deze invloed die zijn ouders en zijn omgeving op hem hebben gehad, en hij luisterde, en hij begreep en hij werd zelfs sterk geraakt door onze reacties, maar in feite veranderde er in zijn leven niets, alles wat we het hem hebben aangebracht, bleef zich maar herhalen…


Jan: … het was alsof iets onbewust hem daartoe bracht, iets dat gewoon in hem zat, alsof hij de reacties van zijn ouders ingebouwd had, alsof die voortdurend tegen …alsof hij voortdurend hun stemmen in zich kon horen, hun afkeuren… zonder invoeling

Iris : … maar hij zelf besefte dat niet, dat was zijn gewone doen, zeg maar, hij verstond dat niet … of beter …of hij herinnerde zich steeds het negatieve, kwam nergens tot zijn recht of had het gevoel van nergens te kunnen… zijn wie hij was… tot worden voor wie hij werkelijk was, tenzij, …wel ja, misschien hier in onze groep, in de Kring, daar ging het soms heel anders, daar hebben we hem even anders gezien …hij kwam voortdurend in de meest onmogelijke situaties terecht… voortdurend daar waar hij niet thuishoorde, alsof hij… alsof het lot daar hem toe koos, alsof hij dat zelf opzocht…ik weet het niet, hij strompelde steeds wel in een situatie waar hij …waar hij…eigenlijk helemaal niet in thuishoorde, geen aansluiting vond, nooit vrienden maakte, vooral werksituaties waren zo voortdurend… vervreemding, …vervreemding was eigenlijk gewoon, tussen mensen leven die met andere dingen bezig waren, …andere belangstelling hadden, andere smaken …voorkeuren, hij vond dat voortdurend dom maar aan de andere kant kon hij zich nooit aansluiten, liepen die sneller dan hij, hadden sneller dan hij een situatie door, …waren daar beter vertrouwd mee, maar zagen aan de andere kant dit… Je kan dat eigenlijk niet uitleggen, om dat te kunnen zou je een groot schrijver moeten zijn of een filmmaker, je zou dat op theater moeten brengen om aanschouwelijk te tonen…

Jan : niet geschikt voor gewone conversatie

Iris : Een verboden gebied, waarvan het verbod in hem lag …het… een systeem dat op zichzelf draaide;

(een stem buiten beeld komt tussen maar is onverstaanbaar, zijn tussenkomst klinkt als een vraag)

Jan : … kijk zo’n zoon volgt het voorbeeld van zijn vader, het is dus te verwachten dat wanneer Sammy uit zijn schulp kruipt de eerst mogelijk vorm waarin hij zich kan vertegenwoordigen is het nadoen van zijn vader, de enige personificatie die hij ooit heeft geleerd is dat, en de wegen naar andere bleven afgesloten… zodat alles steeds opnieuw kan beginnen …zodat hij nergens aansluiting kan vinden, begrijp je?

Iris : Ja, Sammy groeit op in een gezin met gesloten ouders – hij kent zichzelf niet, krijgt het gevoel nooit zichzelf te mogen zijn omdat hij moest voldoen aan hun verwachtingen – dat wil zeggen aandacht voor hen hebben voor hun kwalen en voor hun wisselende stemmingen… hijzelf kon goed aanvoelen,..zijn vader wat voortdurend ziek

Jan : Hij…zocht voortdurend naar zichzelf – hij wist steeds heel goed wat hij voor anderen moest doen, dat is wat anderen van hem verwachtten, vrienden die misbruik van hem maakten, …als hij al vrienden had,…Sammy had voortdurend angst, had waarschijnlijk door de onvoorspelbare woede uitbarstingen van zijn vader die angst en verwarring bij hem hebben gezaaid die hem onzeker maakten, ook de lichamelijke mishandeling de slagen hij kreeg, of beter, de grenzeloosheid waarde hij soms gestraft, afgeranseld werd, vader koelde zijn woede, zijn teleurstelling op zijn zoon, zonder dat daar eigenlijk een reden voor was aan te geven, wat de ene dag kon dat kon, dat kon andere niet – hij probeerde dus met alle macht de verwachtingen van zijn vader in te lossen… wat vanzelfsprekend enkel maar kon mislukken – vooral die woede uitbarstingen die…ik denk aan dat voorbeeld van Harry dat je net hebt opgenoemd …dat kadert daar heel goed in…Sammy had enkel leren incasseren en nooit zelf klappen geven… en de onvoorspelbaarheden van zijn vader maakte dat hij steeds op zijn hoede bleef…, tijdens …ik herinner mij nog dat tijdens een doktersbezoek zijn reflexen werden getest, …weet je wel met zo’n hamertje op de knie kloppen…de dokter kon die niet uitgelokt krijgen, …konden reflexen niet zien hamer op knie, niets! …zo erg was hij voor bescherming in zichzelf teruggedrongen …teruggetrokken – kon zich nooit laten gaan in om het even welke situatie, Sammy kon zich nooit ontspannen …kende dat niet, een situatie waar hij zo vrij in zou gebabbeld hebben…. Hij cijferde zichzelf voortdurend weg, maar daardoor leerde hij ook niet kennen wat er in hem leefde, hij was afgesteld op zijn vader,… lees zijn opstellen maar …die hij als kind heeft geschreven…dat had je toch gedaan Iris?

(wordt volgende week vervolgd)

83c Zwart Schaap

Iris : Maar Paul, je weet toch dat ieder kind met een ouder zonder invoelende vermogens steeds het gevoel dat het nooit zichzelf kan zijn. – …of mag zijn…. Ieder kind met zo’n ouder heeft altijd het gevoel nooit goed genoeg te zijn, nooit te voldoen bedoel ik….Nooit aan de eisen van de ouders tegemoet te kunnen komen, steeds maar te falen… Ieder kind met een ouder die geen invoelende aandacht kan geven, weet dat tegenspraak niet geaccepteerd wordt: het kind weet immers al dat die ouder altijd gelijk heeft. Zeer frustrerend voor een kind! – Zolang de zoon zijn vader aanbidt, zal het Sammy een redelijk leven hebben.

Paul :…Maar…wacht eens even…(aarzelt maar Iris is op dreef:)

Iris : Sammy was een erg gevoelig kind. Heel zijn leven zal hij zich proberen te behoeden voor kritiek. Want dat herinnerde hem steeds opnieuw aan die ‘oude pijn’. Hij had heel weinig zelfvertrouwen. Voor zijn vader was het nooit goed genoeg, dat zei die hem voortdurend. Sammy leefde voortdurend met faalangst. Hij had zich afgesteld op de behoeften van zijn vader en moeder en deed alles om zijn eigen kwetsbaarheid te vergeten….Zijn eigen behoeften, zijn gevoelens waar hij voortdurend van wegliep. Hij verloor zich gouw in de anderen en de anderen wisten daar maar al te best nuttig gebruik van te maken. …Hij was een luisterend oor, hij kon heel goed luisteren naar de problemen van anderen… hier in de groep …en heel slim! heel invoelend reageren!…Maar Sammy werd ook gemakkelijk misbruikt, pakte alles van anderen…reageerde niet, of neit hard genoeg, liet over zich heen stappen – en soms…of, ja dat gebeurde ook! …hij werd uitzinnig van woede wanneer hij aan de weet was gekomen dat weer iemand hem voor schut had gezet!

Wie iemand wil misbruiken of bestelen weet hoe dat moet, weet wie als slachtoffer te kiezen, zo niet begint die daar niet aan…En Sammy was gewend om met mensen om te gaan die zichzelf belangrijker vonden dan wie dan ook uit hun omgeving. Mensen die die een klankbord, een spiegel in hem vonden, maar ook mensen die echt in de problemen zaten…Normaal gedrag, een normaal gezin …hoe had hij zich als kind daar een beeld van kunnen vormen?

Jan : Ja…Sammy voelde jij zich steeds schuldig, had voortdurend het gevoel dat hij alles fout deed en twijfelde constant aan zichzelf- Hij is nooit met zijn jeugd in het reine kunnen komen . Maar als hij vertelde over zijn ouders dan was dat steeds positief, … ze altijd hebben steeds geprobeerd om het beste voor mij te doen, ook al maakten ze soms misschien onhandige beslissingen. Dat was de manier waarop hijzelf ernaar keek. En het was dikwijls heel moeilijk om hem iets anders te laten inzien…

Paul: Dus …die kritiek die jullie nu formuleren die heeft hij nooit…daar is hijzelf nooit toe gekomen? Dat is hoe jullie zijn situatie zagen?

Iris: Maar Paul,… Sammy heeft immers nooit door gehad dat zijn ouders eigenlijk alleen maar aan zichzelf dachten. Dat ze probeerden hem afhankelijk , klein te houden …in hun greep te houden… Hij heeft nooit doorgehad dat zij respect te kort kwamen ten aanzien van hem. …Dat heeft hij nooit zelf kunnen inzien, …ook al hadden verschillende groepsleden hem daar terugkomend op gewezen! – Hij bleef maar zichzelf verwijten. Ook in de groep. Dat hield niet op…Alles …alles was steeds zijn schuld… hij voelde zich ‘als een vlek’ tussen ons zo; zei hij eens… als een vlek in de familie waarin hij was opgegroeid of beter… in de hele familie … …Opgroeien was hem zwaar… en helaas gingen de gevolgen hiervan zich pas scherp toonbaar worden toen hij volwassen was.
…vandaar dat Jan tot die conclusie kwam, …was het niet dat zijn ouders misschien best wel hun rol daarin hadden gehad.

Jan : Tja…Sammy was steeds op de één of ander manier heel afhankelijk gevoeld van zijn ouders. …Tenslotte heel zijn gehele leven lang. Zelfs…haast Ja, tot hun laatste ademstoot!… bij alle twee eigenlijk. Zelfs hoe ze in hun laatste uren met hem zijn omgegaan, vader zowel als moeder …Sammy moet op die manier van levensbelang voor hen zijn geweest! …Dit soort ouders manipuleren hun kinderen om altijd voor hen op de één of andere manier klaar te staan, ipv hen te stimuleren hun eigen weg te gaan….Al dat ze dat aan hem eigenlijk niet zo lieten blijken…dat was het moeilijke…hij kon dat eigenlijk nooit inzien…Sammy leefde constant met het gevoel van te kort te komen, tegenover hen, tegenover de anderen de maatschappij heel de wereld tenslotte… Ja…Sammy worstelde constant met schuldgevoelens. Zijn ouders manipuleerden hem vakkundig met dat schuldgevoel om hem afhankelijk van ze te houden. Apprecieerde nooit wat hij deed, braken hem steeds af.


Paul : …Maar aan de andere kant…ik heb zijn ouders ooit ontmoet…dat waren warme mensen, ik zou daar nooit in gezien hebben wat jullie hier nu vertellen…natuurlijk jullie hebben andere ervaringen met hem…k had …ik kreeg een heel ander beeld van ze toen ik ze zag dan door wat Sammy over hen vertelde in deze groep …vooral zijn vader, die ik mij steeds klein had voorgesteld ..in werkelijkheid was hij groot van gestalte zelfs groter dan Sammy…Maar …zijn jullie niet…(twijfelt kijkt naar de grond zoekt naar zijn woorden) Zijn jullie niet een beetje te directief geweest met hem? Ik denk toch dat jullie beiden een gelijk beeld van Sammy hebben opgehangen. Is dat niet wat eenzijdig?

Ik krijg soms de indruk dat jullie…een beetje jullie beeld hebben opgedrongen…er zal wel reden toe geweest zijn, maar eerlijk gezegd ik vind jullie benadering wel éénzijdig …partijdig zelfs?

Iris: (beslist)…Neen, Paul …die vader zag tot aan zijn dood zijn zoon als zijn concurrent!
Sammy werd regelmatig lastig gevallen en beledigd door zijn ouders. Eén keer heb ik zelfs gezien dat zijn vader naar hem sloeg! Sammy toen al een volwassen man!… blijkbaar zonder reden, gewoon uit razernij, en omdat hij dacht dat ik hem niet kon zien, het was in de auto toen ze voorbijreden…

Vernedering en schaamte waren uitstekende middeltjes om controle over Sammy uit te oefenen. Dreigen en verbaal geweld… zelfs fysiek waren bij die ouders niet vreemd!
Kritiek geven kwam aan Sammy duur te staan. Hij kon nooit rekenen op enige invoeling. Zijn ouders hadden weinig tot geen boodschap aan zijn gevoelens. Dat was tenslotte allemaal maar onzin en belachelijk. Hun eigen bekommernissen daarentegen, daar moest alles voor wijken. Sammy had het heel moeilijk om een positief…een zeker positief zelfbeeld te kunnen vormen…. Zoals ik al zei had hij geen vorm van privacy ervaren, zelfs niet toen hij alleen is gaan wonen …in dat huis bleven zij nog doen of alles daar van hen was..

(wordt volgende week vervolgd)

83e Zwart Schaap

(transciptie van de 7 de VHS-video)

Jan :…zo iets kan zich over een hele buurt uitstrekken, een hele gemeenschap, een hele stad, naargelang de invloed de sociale positie van de odeurs zelfs over een heel land wanneer die invloedrijk zijn, in de media bijvoorbeeld, in het publieke of politieke leven ,

Iris: maar voor Sammy was dat Grauwegomme en omgeving; vreemd dat hij net nooit aan gedacht heeft hom hier weg te gaan, zo inveodlrijk waren zijn ouders niet..

Jan : ja maat, zo zit dat niet in lekaar…het is…iemand die is opgegroeid binnen een narcistisch gezien die kan zomaar iet weg, dei wordt niet losgelaten geizden het eigen belang dat de ouders in hem hebben al het mogelijke zullen ze doen om hem tegen te hoduen, en dat is als gezin niet melijlk, zijn afhankelijkheid wordt voortdurend bevestigdnantorlpologen hebben dat ook vastensteld, wage net de Kwegu’s – waar leefden die ook weer? Nieuw Zeeland? Ik herinner het mij niet zo goed meer maar dat waren kinderen die aan alleenstaanden in de stam werden toevertrouwd, als dienstbode of als ‘aangenomen zoon of dochter’ waarbij die opgroeienden zonder besef van eigenwaarde zonder besef van zelfstandigheid een almacht van
almacht van degenen die hen bezat

Iris: ja zo is het waarshcijlnkk ook met Sammy gegaan, alcmahcit over hem
…zo is het…dat kan je wel zeggen…zijn ouders hadden almacht over hem, konen hem verlammen, …
Jan : En dat speelt inheb beeld dat de buitenwereld van zo’n kinderen igjt die zien ook eimand die afhankelijk is die nog laat thuis woenen, niet op dingen beneden geraken en dat is precies wat dan weerd wordt uitgebuit, de vader redt zijn gezicht door op de afhankelijkheid van zijn zonde wijzen zn al wat hij voor hem doet, daardoor werd Sammy nog meer op hen teruggewordpen
uit zo’n bastion ontsnappen is al even melijlk als uit alchztras
Paul: Alkatras?

jan : dat was de naam die men gaf aan onneembare brugscheen fo beter, gevangenissen waaruit niemand kon onstappennd zoal for Knox indie tijd waren

het beeld van dat de omgeving, de buitenwereld van Sammy kante kwam dus erg overeen met zijn zelfbeeld en het beeld dat de ouders op hem hadden gebracht – de buitenwereld kon dus niet helpen, de grope van leeftijdsgenoten even min, de mbubuurt later ook niet zo lang hij geen nieuw netwerk kon aankoppelen was hij verloren en dat is hem eigenlijk notie gelukt

Paul ; Nooit?
Jan ; wel ja toch, maar dat was heel molik zijn studies mislukken keer op keer maar door de stevenden was hij wel bij de vredesbeweging aangelsopen, dat werd rond zijn 20ste zijn contact grope hij derde daar leeftijdgenoten kennen het was ede eerste keer dat hij een soort gemeenscha^pnhad gevonden, dat hij vreidne kon maken, hij nam deel aan betogingen voor de vrede, en tegen kernwapens, en hij kwam ieder weekeind naar het BVredeshuis, waar lezingen werden gehouden en waar soms fouten waren, daarin hij even opegenbeodk dat kan ej wel zeggen hij zat daar eigenlijk steeds iendeeen einde hem daar, maar …
Daarna werd hij werkloos. Hij heeft geen enkele studie ooit afgemaakt. Hij werd werkloos en zijn vader die bij een werk had dat iets te maken had met het leger, of met de militie ik weet niet goed meer wat preiceis, had er voor gezezogd door zijn kennissen dat Samy in ene bedrijf kon gaan werken dat aan wapenhendel beeld, dat wapens produceerde, voor vliegtuigen geloof ik… een bekend bedrijf inn de omgeving van Grauwegomme, en toen…Toe heeft Sammy dat werk moeten aannmen, hij werd door zijn vader daartoe verplicht

Iris: ja inderdaad, zo was het Jan – Voktor had zelfs de handtekening vznan zijn zoon daartoe vervalst – Sammy had een examen allergeen examen meegedaan – eens iets voor de Gemeenschap geloof ik maar dat was op de een of andere meir verboden met dat bedrijf, het ging het weer …dat bedrijf had mensen login en reciteerde ook via dat examen – Sammy sist daar niets van af, en na een reisje van een week was alles geklard, Sammy werd door zijn vader verplicht om in de wapenhandel te gaan werken …dorodat hij werkloos was op dat moment kon hi daar niet onderuit want dan zou hij geen vergoeding meer krijgen,

Paul: Wat? Hij ijverde voord e Vredesbeweging en ging in de wapenhandel werken? Hoe kan dat nou?

Iris : Ja zo was het! Zot zit dat in elkaar. Vader Viktor kon zich tonnen als goede zorgende vader, die zijn zoon aan werk had gehopen, zijn d-zoondie voor niets deugde en die werkloos rondliep, die had hij geholpen hij werd door de omgeving gezien als een goed ehuisvader die de zaken in de hand nam, maar voor Sammy bekende dat het idee van jaren strijd met zichzelf en strijd met zijn ogmeveing, we hebbende hier in de groep allemaal meegmekaakt, en hem er op gedrukt dat hij dat niet kon maken niet kon aannermn mar er was toen blijkbaar gene andere uitweg voor hem, in diere geval wat hij ook deed of besltenalles dreef hem terig naar de afhankelijkheid van zijn vader. Op tijd van enkele maanden fo weken was hij al zijn vrienden verloren, niemand wou hem nog zien in ethVredeshuis.
En daar war hij werkte kon hij door zijn instelling geen echt contact maken met zij collega’s hij zelfde dus in perfectie siclael afondering, er was geen uitweg, en zijn vader glunderde, hij had zijn zoon voor eens en voor altijd eingemketseld’

83b Zwart Schaap

(transcriptie 6 de VHS : het beeld toont ons twee lege stoelen de spreker bevindt zich buiten de beeldrand)

Spreker: “Kinderen van een narcistische vader zijn oprecht slachtoffers van hun vader en zijn ziekte. Vaak cijferen zonen (of dochters) zichzelf maar weg, omdat ze leren dat hun vader alleen maar blij is als het om hem draait.
Als volwassenen heeft Sammy hierdoor een lage eigenwaarde ontwikkeld, was hij extreem onzeker. Zijn eigen identiteit moest hij immers steeds opzij zetten in zijn pogingen om respect van zijn vader te verdienen. Sammy wist nooit goed hoe hij zijn eigen gezonde grenzen moest aangeven, want deze werden in zijn jeugd continu overschreden. Hij voelen zich zelfs schuldig als hij dit wel deed. En doordat ze zich in hun jeugd nooit goed genoeg hebben gevoeld, zullen ze dit als volwassene ook niet voelen. Sammy’s ultieme verdedigingsmiddel was zwijgen, zich aan ieder gesprek onttrekken uit angst dat deze jeugdervaring terug zou komen, at heeft hem heel zijn leven bepaald, zonder dat hij dat wist tot op de dag van zijn eenzame dood.

Viktor, Sammy’s vader had een overdreven eigenwaarde. Hij geloofde dat hij speciaal was en dat hij alleen begrepen kan worden door andere speciale mensen. Viktor leed onder heftige migraines – zoals Iris reeds opmerkte – en die in verband bracht met aandacht verkrijgen van zijn moeder Jeanne. Hij had constant die aandacht en bewondering van haar nodig. En kon die het beste bereiken door tijdens de oorlog voor het gezin te zorgen waar zijn eigen vader niet bij machte toe bleek…Hij heeft daardoor onredelijke verwachtingen van een voorkeursbehandeling. Gedraagt zich vaak arrogant tegenover zijn ouders, die haast de opgeschoten Viktor zijn dienstboden worden. Hij wist hoe hij Sammy en zijn vrouw kon misbruiken om zijn eigen doelen te bereiken. Soms gaat dat over heel eenvoudige dingen, het bezoeken van de schoonouders bijvoorbeeld wat in dat gezin zeker niet zo populair was. …Herinner je nog Iris verhaal voer die bezoeken? Hoe vader zijn norsheid kon doorbreken om zijn zoo zover te krijgen om mee te gaan terwijl hij ginder niet meer kond doen dan op een stoeltje te zitten wachten, tot het voorbij was, en geïnteresseerd naar de fouten in de spiegel keek die de ruimte om een onverwachtte manier weergaf, tot er aan handdoek over dei spiegel werd gelegd en hij extra belachelijk werd gemaakt daarvoor?

(er is een gestommel te horen Jan verschijnt in beeld en zet zich op één van de stoelen voor de camera, daar verschijnt Iris zij neemt plaats op de andere stoel )

Jan : Ja, Viktor is jaloers en bezitterig en denkt dat anderen ook jaloers op hem zijn. Hij heeft veel kritiek op anderen. Eist dat Sammy degene is die dingen opgeeft. Of het nu om het leren van wiskunde gaat of autorijden – de vader wil dat de zoon het opgeeft omdat vader vermoed dat daardoor zijn ‘superioriteit’ moet blijken. Het is het soort conflict dat hij steeds zoekt met zijn oudste zoon of met zijn vrouw. Viktor kan nooit alleen zijn.

Is dwingend, en liegt en bedriegt.Zelfs bij het herstellen van het tv toestel moet het hele gezin daar aanwezig zijn om daarvan te getuigen. Hij kan niet alleen doen, en de andere die hij nodig heeft zijn steeds deze gezinsleden die afhankelijk van hem zijn. Herinner je nog dat ‘sprookje’ dat Anker ons voorlas verleden keer?

Iris, Van die bultenaar? Ja, Dat was Sammy…

Jan : Op het eerste gezicht lijkt narcisme alleen een probleem voor anderen, maar de narcist zelf heeft, doordat hij moeite heeft empathie voor anderen te tonen, ook altijd veel moeite om relaties met andere mensen aan te gaan. Of het om een partner, ouder, kind, broer, zus of vriend gaat, een narcist is vaak niet in staat een diepe relatie aan te gaan en vast te houden. De narcist heeft het namelijk nodig om zichzelf met anderen te vergelijken en zich beter, mooier of specialer te voelen dan de ander. Dit is uiteraard heel moeilijk voor de mensen om hem of haar heen, maar zit ook de narcist zelf in de weg. Eigenlijk is Viktor heel erg afhankelijk van bewondering van anderen.

Een narcist heeft het nodig dat anderen tegen hem opkijken, dat hij het beter doet dan anderen op toetsen, dat hij het mooiste is, het beste, het snelste… Zodra hij dit niet ervaart voert hij aan repressie tegenover de gezinsleden.

(wordt volgende week vervolgd)

83a Zwart Schaap

Jan : …Sammy heeft zich altijd heel afhankelijk gevoeld…vooral van zijn ouders.
Zijn vader zei voortduren – wat ga jij ooit beginnen als wij er niet meer zijn?


Iris : …ja, wanneer die ouders wilden dat hij iets deed wat ze eigenlijk liever niet wilden, wisten ze hem eraan te herinneren hoeveel ze wel niet voor hem hadden gedaan. Narcistische ouders vakkundig inspelen op het schuldgevoel van hun kinderen om hen te laten doen wat zij willen.
Sammy kreeg als kind enkel aandacht als hij iets deed zoals zijn ouders dat wilden. Narcistische ouders geven aandacht net zo makkelijk als ze het weer afpakken. En ze nemen het weg als je je niet gedraagt zoals zij willen. Ieder kind heeft behoefte aan respect, aandacht, liefde, dus wat er gebeurt er dan? Juist, Sammy gaat strak in hun pas lopen. Sammy ging zich precies zo afhankelijk gedragen als dat zij dat van hem wilden, en dat heeft tot heel lang geduurd… Hij is …na zijn twintigste komt daar langzamerhand verandering in.

Jan : Wel, zoals je la duidelijk hebt gemaakt, Iris, beschouwde de vader van Sammy -Viktor zijn zoon als zijn concurrent. Dat hebben we reeds verschillende keren aangehaald, die oorlog, en dat veel te vroeg opgezadeld worden met verantwoordelijkheid… gebeurde er wat waardoor Sammy even in het middelpunt van de belangstelling kwam te staan, dan was hij er snel bij om hem uit die aandacht weg te trekken. Om hem publiek te vernederen, dingen aan te brengen die zijn ‘prestatie’ in een schuin daglicht brachten. ,Want de vader – Viktor -kon enkel aandacht voor zichzelf verdragen. Viktor had zijn eigen vader uit het centrum van het gezin centrum verdreven- wanneer hij zijn plaats herwon die hij als ‘ongewenst kind had verloren’…
Iedere keer wanneer Sammy iets lukte probeerde zijn vader daarvan de eer op te strijken, hoe luttel dat ook was, – Sammy kon of haast niet zelfstandig doen, dan zorgde vader er wel voor dat zijn broertje Ruddy dat vernielde zonder daarvoor bestraft te worden….En wanneer het Sammy toch even lukte om bijvoorbeeld een antwoord te geven op dingen die vader niet wist, dan werd vader razend, ging buiten zichzelf..

Jan : Narcistische ouders houden die band met hun kinderen vaak zo strak mogelijk gespannen. …Iemand altijd op het verkeerde been zetten is daarvoor een effectieve strategie. Sammy had steeds het gevoel dat mensen hem een mes hem in rug kunnen steken. Dat kwam het waarschijnlijk daardoor.
Vooral vernedering en schaamte zijn uitstekende manieren om controle over iemand uit te kunnen oefenen. Viktor – Sammy’s vader – zette deze dan ook graag in. …Dreigen en verbaal geweld was hem zeker niet vreemd. Voortdurend zijn zoon neerhalen, vernederen, vooral wanneer er anderen bijstonden, wanneer er familiebezoek was bijvoorbeeld of wanneer Sammy een vriend mee naar huis bracht.
Narcistische opvoeders zijn echter bepaald niet gediend van kritiek en zullen elke vorm van kritiek dan ook aanvechten door vol in de tegenaanval te gaan.
Als Sammy zich neerslachtig voelde, waren er geen ouderlijke schouders om op uit te huilen. Zijn ouders hadden weinig, tot geen boodschap aan zijn gevoelens, zeker zijn vader niet! Wel zijn moeder soms…wanneer Sammy zich daarbij klein en afhankelijk tegenover haar voelde. Alles van Sammy was tenslotte allemaal maar onzin en belachelijk. Viktors eigen sores daarentegen, daar moest alles voor wijken!

Sammy zweeg meer en meer naarmate hij opgroeide.
Sammy werd een heel stil kind. Heel braaf en teruggetrokken.Wanneer Sammy iets ‘fout’ deed, of iets dat zijn ouders niet wilden, dan waren ze er als de kippen bij om hem terug te pakken. Straffen doen narcistische ouders vaak, vooral omdat ze vinden dat zij benadeeld worden als je tegen hun wil in gaat.
Sammy’s kamer werd doorzocht door zijn vader. Wanneer Sammy van school kwam zag hij vader gehurkt aan Sammy’s studietafeltje zitten om er rustig één voor aan alle papiertjes en aantekeningen van zijn zoon uit te halen en die na te speuren. Sammy kon toen geen dagboek houden, hij moest het steeds verstoppen of vernielen – hij deed alles om die foto’s van dat meisje te verstoppen – op de meest onmogelijke plaatsen – narcistische ouders vinden dat ze recht hebben op ieder aspect van je leven als kind. En als je ze dat niet geeft, gaan ze er zelf wel naar op zoek. Hij werd op die manier gedwongen om een geheim leven te leiden. Om zich nooit ‘te tonen zoals hij was’ kwetsbaar…hij kon nooit ….
Sammy leerde nooit om zijn gevoelens te delen. Gevoelens delen met je ouders? Sammy keek wel mooi uit! Dan wist hij namelijk zeker dat hij te belachelijk werd gemaakt, of dat ze binnen de kortste keren het zo draaiden dat zijzelf het onderwerp van gesprek werden.
Hij werd voortdurend bespotten om zij gevoelens zijn angsten…Narcistische ouders hebben de kunst van het manipuleren tot in de puntjes onder de knie. Dat is het gebied waarin ze wel hun kind kennen. Op de één of andere manier had Sammy uiteindelijk altijd het gevoel… dat hij gek was.

Dat hij er niet bij hoorde. Dat hij niet paste in dat gezin, in die familie, dat hij steeds een vreemde eend in de bijt was…Hij …hij kwam er nooit uit hoe ze reageerden, sommige…de reacties van zijn ouders konden erg onvoorspelbaar zijn…daar waar ze eerst lieten begaan, werden ze pltos repressief, verwijtend …Of reageerden als dat hij volstrekt andere dingen had gezegd, gedaan of bedoeld dan hij zelf dacht. Volgens mij is is dat de belangrijkste reden waarom hij is gaan zwijgen!
Tijdens een ruzie schreeuwde Sammy’s moeder bijvoorbeeld: “waarom bekijkt ge mij steeds zo? ” …Waarom zou hij niet blijven zwijgen -Een discussie aangaan met zijn ouders aangaan was zinloos. Hoeveel zaken hij ook aandroeg, het was tegen dovemansoren gezegd. Zij hadden gelijk. Gewoon altijd. Doordat het woord van hem kwam werd er niet naar geluisterd. Dus zweeg hij. Eerst als verdediging, om niet meer gepakt te kunnen worden – later als gewoonte, door in deze vijandige omgeving op te groeien werd het zijn tweede natuur.
Het lievelingskind. was hij zeker niet!

Sammy bleef het zwarte schaap. Dat was de rol die ze hem toedachten en deze die hij heeft gespeeld, ook tegenover de anderen, ook tegenover de maatschappij, heel zijn leven lang.

(wordt volgende week vervolgd)

82 De Samenkomst

de eerste tien minuten van de VHS video-tape zijn beschadigd – wanneer het beeld zich herstelt zien we enkel Iris, Jan en Paul (Anker is verdwenen) daarna herstelt zich ook het geluid:

Iris : …Voor kinderen van narcistische ouders is het extreem lastig om te begrijpen waarom hun ouders zich gedragen zoals ze dat doen. …Hun ouders tonen weinig, tot helemaal geen liefde, geen interesse, of toewijding en vriendelijkheid zoals andere ouders dit wel zouden doen. Dat is …indien deze kinderen er in slagen om dat verschil op te merken, dat te kunnen zien vraagt al heel veel werk. Omdat zo’n gezinnen vaak erg gesloten zijn, zich afschermen , een masker opzetten tegenover de omgeving… Daarentegen zijn deze ouders wel manipulatief, egoïstisch, soms gemeen, ongeïnteresseerd, niet toegewijd en soms zelfs wreed tegenover hun kind. 

Paul : Maar waarom?

Jan : ….Ja Iris… dat zou ik zo aanvullen: Narcistische ouders zien hun kinderen als verlenging van zichzelf, of soms als last.

Iris:.. ja, inderdaad…Zolang je geen bedreiging vormt voor je moeder of vader, en zolang je ze trots kunt maken, zijn ze OK tegen je, of houden ze zich niet met je bezig. Maar op het moment dat je lastig wordt of dat je niet aan hun verwachting voldoet, dan word je een obstakel, een probleem, waar ze liever niets mee te maken willen hebben.

Jan : Nog sterker…het vreemde is dat de ouders zelf aan de basis kunnen liggen van de problemen die ze in hun zoon zien. Zijn schuchterheid bijvoorbeeld, zijn onmondigheid, zijn falen…eigenlijk faalde Sammy omdat hij onbewust plaats wou ruimen voor de perfecte beeld van zijn vader, in iedere verwezenlijking, zoals goede cijfers op school – zou vader een bedreiging hebben gezien…Hij wilde eigenlijk niet dat zijn zoon werd zoals hij …omdat hij Sammy voortdurend als concurrent zag.

Iris : …Ja, concurrent …hij weerhield zijn zoon om te groeien, zelfs op foto’s kan je dat zien , Sammy’s gebogen houding, zich kleiner houden dan hoe hij werkelijk was, geen rechte rug durven kunnen maken hoe moet ik dat zeggen? … hoe ook …ook voor de narcistische moeder of vader zijn kinderen authentieke individuen die zich moeten ontwikkelen en verkennen en hebben ze behoeften en verlangens. En daar beginnen de problemen …Volgens de narcist moet het kind doen wat hij vindt dat er moet gebeuren en dat belangrijk is. …Hoewel, er is een uitzondering, noem het : Het gouden kind…Soms behandelen narcistische ouders hun zoon of dochter als gouden kind.

Een gouden kind kan nooit iets verkeerd doen, is de slimste en het beste in alles… Ruddy speelde die rol -de broer van Sammy – weten jullie nog? Zij lieten Ruddy ook geloven dat de betere zijn van Sammy …En hij kreeg dikwijls het gevoel dat Ruddy werd ‘voorgetrokken”.

Volgens de narcist is het gouden kind een verlenging van zichzelf. …En omdat de narcist overeenkomstig zijn zelfbeeld perfect is, moet de verlenging van zichzelf (het gouden kind) ook perfect zijn! Dit betekent dat het ‘gouden kind’ fout op fout kan stapelen, terwijl de narcistische ouder altijd het hand boven het hoofd houdt van het ‘gouden kind’. Mensen met narcisme hebben immers erg veel problemen met toegeven dat zij (of hun verlengstuk – het gouden kind) niet volmaakt en geweldig zijn.

Iris : Het was zelfs zo dat Ruddy heimelijk werd ingezet door de vader om schade toe te brengen aan de dingen die Sammy… verwezenlijkte, maakte, denk aan die vliegtuigmodellen …Vader Viktor kon dat niet velen, en zat op een verdoken manier Ruddy aan om die modellen te vernietigen, subtiel, op een manier dat dat niet opviel …

Jan : Dan zou ik Sammy Het zwarte schaap kunnen noemenSoms behandelen ze hem als het zwarte schaap. …Alles wat Sammy doet, is verkeerd; of niet goed genoeg en hij kreeg steeds overal de schuld van (vaak ten onrechte). Het zwarte schaap staat symbool voor alles dat mis gaat in de familie. Sammy kan dus niets goed doen, omdat hij de vertegenwoordiging is van slecht en fout. Een narcist is perfect overeenkomstig zijn zelfbeeld, dus als er iets verkeerd gaat, dan moet dat zijn vanwege iemand anders (het zwarte schaap). Dat zwarte schaap wordt gekleineerd en goede prestaties worden naar beneden gehaald. Zelfs als bedreigend aan gevoeld.

Iris : En Ruddy was Het gouden kind .

Jan : …Ja inderdaad, het gouden kind of het zwarte schaap …komt vaker voor bij gezinnen met meerdere kinderen. Soms wisselt de narcistische moeder of vader van favoriete kind, maar vaak blijft het gouden kind altijd het gouden kind. Een mogelijke verklaring voor het wisselen tussen favoriete kinderen is de totale controle die de narcistische ouder dan blijft hebben over de situatie.
 

Paul : Je zegt dat narcistische ouders zich in sociale situaties anders dan thuis. Maar waarom doen ze dat?

Iris : Narcisten kunnen erg arrogant en zelfverzekerd overkomen, maar ze zijn dat niet. Narcistische mensen zijn onzeker en hebben constante aandacht en admiratie nodig om zich goed te kunnen blijven voelen.

Jan : ja, zo is dat…Voor de buitenwereld komen ze over als zijnde sociaal, charmant, grappig en vriendelijk, omdat dit de snelste manier is om het broze zelfvertrouwen een steun te geven. Het is gemakkelijker om op te scheppen over je eigen prestaties of die van je kind. En dat is precies waar narcisten naar op zoek zijn. Zo komt het voor dat zij ‘onder het mom van een grapje’ hele nare opmerkingen kunnen maken naar het kind dat het zwarte schaap is. Vaak halen ze een goede prestatie van hun kind aan om vervolgens alle lof op te eisen. Of gaan het precies verminderen om zelf …om als …als redder, zelfs als hulpverlener op te treden.


Jan :Als jij (als vriend/kennis/familielid) ze niet adoreert, complimenteert of ze niet genoeg aandacht geeft, dan mogen zij jou niet. Of omgekeerd wanneer je partij zou trekken voor het zwarte schaap…

Iris : …maar thuis, daarentegen, gedragen ze zich heel anders! – Thuis is waar je de echte narcist ziet. Daar mishandelen zij hun kinderen emotioneel, psychisch en soms ook fysiek. Zij doen dit omdat dit ze een goed gevoel geeft, het geeft ze een gevoel van macht, zij hebben de touwtjes in handen, en ze zijn superieur aan hun kinderen. Zij zijn daar ‘meester’, en ze kunnen daar zelfs heel sarcastisch over doen. Als ouders zijn ze ongenaakbaar. En doen zich ook zo voor. Dat is binnen het gezin…Zij hebben dit nodig om hun ego te voeden. Als Sammy, kind zijnde, ervoor kon zorgen dat Viktor zich goed voelde over zichzelf, dan had hij kans dat hij minder last met zijn vader kreeg… maar op het moment dat Sammy weer een bedreiging voor zijn vader vormt, dat hij ergens goed in werd, of dat hij zich niet gedroeg zoals zijn vader dat had gewild, dan werd hij gestraft ! Direct of indirect, of werd Ruddy op pad gezonden om dat te doen… En dat maakte het leven voor Sammy zo lastig: Hij wist niet hoe hij zich diende te gedragen, omdat de narcistische ouder ineens iets anders van hem kan verlangen. Naargelang de situatie veranderde. Sammy zweeg tenslotte omdat hij constant op eieren diende te lopen. Sammy werd steeds banger om bang om iets te doen, om ieder woord dat hij uitsprak, voor alles konden zijn ouders weer ontploffen. Sammy kon die spanning voelen en van het ene op het andere moment alles zien veranderen in huis thuis. …Zijn ouders gebruikten verschillende manieren om hun zoon te straffen: door hem te negeren, ze bekeken hem niet aan tafel, ze spraken niet met hem tenzij om vernederende opmerkingen te maken, ze bedreigden hem , probeerden hem een schuldgevoel aan te praten en in het algemeen door hem te ontmoedigen. Hij mocht geen aandacht hebben voor andere dingen, geen dagboek bijhouden, of met wat anders bezig te zijn dan zijn school of tv kijken, ook die school daar had vader het erg moeilijk mee. Sammy moest slagen maar met povere resultaten, hij moest er net over zijn, doorgelaten worden zoals zijn vader dat noemde. Ook de vrienden van de familie, meestal mensen met een erg narcistische persoonlijkheid, die zich kwamen ‘demonstreren’ stapten mee in dit circus. Er was eigenelijk voor Sammy geen uitweg. Vrienden werden afgeweerd, aandacht kreeg hij niet, en berispt om ieder woord, dus zweeg hij zijn zwijgen en terugtrekken was de enige mogelijkheid die hij zag om te overleven in zo’n situatie…

Jan : De narcistische ouders van Sammy waren vaak niet in staat om vaak zijn emoties, zijn behoeften of verlangens te zien of te erkennen. Laat staan deze te respecteren. Ze voelden geen empathie voor hem. In andere woorden: wanneer Sammy iets met hen wilde delen dat hem aan het hart ging, dan zou hij waarschijnlijk de volgende reacties hebben verkregen; ze negeren hem, ze praatten er overheen, of overtroffen hem met een eigen verhaal, gebruiken die behoefte of dat verlangen tegen hem, of zorgden ervoor dat Sammy zich schuldig bleef voelen voor het hebben van die verlangens, behoeften. Sammy zweeg omdat zijn omgeving geen respect wou opbrengen voor wie hij was of wat hij te vertellen had, zelfs niet voor wie hij was als menselijk wezen.

(wordt volgende week vervolgd)