81f – De Samenkomst

Jan : Ja …en van daaruit verklaar jij Viktor’s steeds terugkomende migraines? …Het lichaam dat om zorg roept …Ja – het lijf doet wondere dingen die het verstand niet vermag! – het roept als wij het niet meer zeggen kunnen.


Iris : …ja – ik kan dat bevestigen – maar…ik…heb iets ontdekt over die grootmoeder ..


Jan : Wacht nu even Iris! – laat mij mijn gedachten eerst afmaken… Viktor was een ongewenst kind. …Iets in het gedrag van zijn moeder moet dat aangegeven hebben – en de plaats die de opgroeiende jongen voor zichzelf kon opeisen was, door nuttig te zijn, nuttig voor zijn moeder, voor het gezin…Viktor had nog een broertje… en een zusje van vier toen de oorlog uitbrak. Viktor was groot voor zijn leeftijd en sterk, zag er waarschijnlijk ouder uit dan hij in werkelijkheid was. En gedurende de jaren van ontbering was hij het die voor het gezin zorgde…

Paul : En de vader? Waar was Viktors vader dan? Sammy’s grootvader langs moeder kant?

Jan : Wel …zijn vader was een zwakke figuur, klein van gestalte. Viktor heeft zijn vader weggedrukt uit het centrum van het gezin tijdens de oorlogsjaren, vanaf zijn veertiende, …hij ging ’s winters eten smokkelen – aardappelen die hij soms kilometers in de winternacht ging stelen, zich verschuilend voor Duitse patrouilles. …Nuttig zijn is meetellen is geliefd worden is …


Anker: (die lang gezwegen had)- Wat bedoel je daarmee Jan?

Jan : …Hoe zal ik het zeggen – Wanneer een zoon op de één of ander manier er in slaagt om de plaats van zijn vader in te nemen. – bijvoorbeeld wanneer deze afwezig is – of overleden zonder dat iemand anders deze plaats van die vader heeft ingenomen. – Dan kan de zoon als ‘de enige man’ , als ‘de man’ van het gezin optreden;… dat kan tot sterke bindingen leiden. Maar een mogelijk gevolg daarvan kan zijn… dat daar iets van wordt overgedragen op de volgende generatie! – Het probleem wordt daar later pas echt duidelijk! – Namelijk wanneer deze zoon zelf een zoon heeft! – Herinner je nog dat stukje dat Iris schreef ‘vaderloze vaders’? – Dat zijn kinderen opgroeien tijdens de oorlog – in een gezin waar de vader voor lange tijd afwezig was niet de stevige hand van een vader hebben gekend – daardoor zijn ze niet…werden ze nooit terechtgewezen, niet …hebben ze die weerstand niet gevoeld – die herstellende functie kenden ze niet,…Er was geen vader die kon optreden en sactioneren, er was geen straffende vader.


Iris : Moeder kijft – vader slaat? Zoals in dat liedje? Ken je dat?

(wordt vervolgd)

81e – De Samenkomst


Jan : ..Ja, en Viktor’s vader was een zwakke figuur: eimand die klien van gestalte is en eerder zwak van karakter – geen ‘straffende vader’ maar ook geen vader die concurreerde met zijn zoon – Viktor krijgt alle aandacht – en bij Viktor kwam die aandacht door …door zich nuttige te kunnen maken tijdens de oorlog. Door het gezin aan eten te helpen. Sammy’s grootvader had angst van de bezetter, maar de jongen Viktor ging ’s nachts op pad om eten te stelen uit het veld…


Iris : Ja, inderdaad, Jan… en daar kwam ook nog bij dat Viktor vroeg uit werken ging – dat hij de enige kostwinner van dat arm gezin werd.. Zijn vader -Sammy’s grootvader – was toen werkloos. …Viktor ontpopte zich als een kleine huisdictator – alles diende op zijn schoot te worden gebracht! – hij wou steeds in het middelpunt staan, alles diende naar zijn zin te zijn.


Anker : Viktor achtte zich een ‘Uebermensch’ was het niet zo? – dacht dat hij een soort boven-menselijk wezen was? Had je dat zo niet geschreven Iris?

Iris: …ja maar dat…het is vooral de zorg die hem ontbrak …en dat werd een soort weervraak – ‘ik zorg als kind voor dit gezin dat niet voor mij zorgen wil zorgen, nu moeten jullie mij gehoorzamen in plaats van anders om…zo iets…


Jan : Je zou inderdaad kunnen verwachten dat Viktor, die als opgroeiend kind geen leidende hand voelt en zelf de leiding van het gezin overneemt … dat dit tot een soort omkering kan leiden…Dat hij zelf een kleine huistiran werd – ja zo als je zeg Iris zo zou ik het mij kunnen voorstellen – maar dàt vooral wijst er op dat Viktor als kind niet de zorg heeft mogen ontvangen dat ieder kind behoeft! – de zorg en bescherming die ieder opgroeiend kind nodig heeft- vooral in oorlogstijd, dat heeft alles nog harder gemaakt!…
Die onzekerheid…je weet nooit waar of wanneer een bom zal gaan vallen…hoe je morgen aan eten zal komen … of je nog zal overleven, … je ziet lijken …als kind kom je snel met de dood in aanraking …gewelddaden die je voor het leven tekenen… alles wordt onvoorspelbaar…en je ziet de angst in de ogen van je ouders…die je neit meer kunnen troosten.


Iris : Inderdaad zo’n gruwel tekent je voor het leven! – maar er is nog iets…er moet nog iets gezegd worden over Sammy’s vader …daar …daar heb ..ik mag zeggen dat ik een erg belangrijke nog ontdekking heb gedaan… een de notulen van een proces.


Paul : Een proces? Wat bedoel je?

(wordt vervolgd)

81d – De Samenkomst

Iris : Ja Paul! : inderdaad, daar zal wel iets van zijn geweest maar …ik weet zeker dat dit niet de ‘gehele lading dekt’ …Sammy voelt zich voortdurend bekeken…gecontroleerd door zijn vader -hij wordt geobserveerd, maar zonder….zonder medeleven – het zijn ogen die volgen, die speuren, maar die niet deelnemen, die hem ook niet bijstaan of helpen …enkel die gestage blik die hem volgt en oordeelt.
Vanaf zijn 14de ervaart Sammy zijn ouders als rechters zonder medeleven – misschien heeft hij…waarschijnlijk heeft hij nooit een invoelend persoon gekend tijdens zijn opgroeien – weet hij gewoon niet wat dat is ‘gevels zonder iets daarachter” noemde hij ze.

Paul : …Wel ja, dat sluit toch niet uit wat ik zeg?! …dan komt alles mooi in de plooi! : Hij hield zich afzijdig omdat er in hem gevoelens leefden die hij niet andere kon of wou delen. Die niet konen openbloeien in die omgeving…

Iris : Wanneer hij zijn homoseksualiteit zou aanvaard zou hebben dan hou hij een ander mens geweest zijn?

Paul : …Wel Iris …er zijn nog anderen die daar ook zo over hebben gedacht maar …inderdaad – het was zeker niet eenduidig – er zijn verschillende soorten homoseksuelen – hoeft niet exclusief te zijn.

Jan : Paul, ik geloof dat het dieper lag dan de seksualiteit – Seks maakt slechts een deel uit van de menselijke relaties – Het gaat over iets veel breder, algemener, dat zich zeker seksueel geuit zal hebben, dat wel! – ‘Niet spreken’ – Tja…hoe maak je dan contacten? Hoe kan je dan leren wat er bij de leeftijdgenoten omgaat? Hoe treedt zo’n jongen dan tot de ‘peergroep’ – die is alleen en die moet ook alleen zijn puberteit en zijn adolescentie doormaken! Moet voortdurend zelfs zijn weg zoeken met de middelen die hij heeft. Ik kan mij voorstellend dat dat niet zo eenvoudig moet geweest zijn, in een wereld die dan ook snel verandert.

Iris : …Hij hield in ieder geval van vrouwen en de vrouwen hielden enorm van hem!… want na zijn twintig gaat alles plots omslaan… heeft hij snel wisselende relaties, vooral seksueel, …Hij heeft toen heel veel meisjes gehad en zeer goed seksuele ervaringen, dat kan je duidelijk lezen zijn dagboeken lezen, liefdes, jaloezie, hij heeft die tijd wel echt meegemaakt, Ik bedoel – hij is toen niet opgesloten gebleven, hij is niet blijven zwijgen – maar hij blijft wel zoeken naar zichzelf – dat wel – dat is duidelijk, die twijfel, – misschien heeft hij dat wel heel zijn leven gedaan…zoeken naar zichzelf…

Jan : Wel, laten we dan bij zijn jeugd beginnen – Sammy vertelde daar wel veel over,… en jij Iris : jij hebt zijn dagboeken gelezen? …Was Sammy ook niet jouw vriend ?

Iris : Ja, …inderdaad…Sammy kon lang over zijn jeugd doorgaan, opgekropte woede soms, en …zijn vader moet een dominante figuur zijn geweest,… maar niet in de zin van sterk of streng, eerder van … eerder van autoriteit …Hoe zou ik dat zeggen…, eerder.. dominerend …door controle, door zijn blik, de manier waarop hij Sammy bekeek. Zoals ik zei…

Jan : Zijn vader…hoe heette die weer? …’Viktor’ was het niet? …Wat ik mij nog kan herinneren is… dat Viktor een zwakke gezondheid had. Hij leed aan verschrikkelijke migraines. Die hielden hem soms dagen in bed. …In bed blijven – op zichzelf al – moet voor die man heel moeilijk zijn geweest. …Ik bedoel: Het was klaarblijkelijk iemand die nooit alleen kon zijn, die steeds de aandacht van zijn gezin nodig had. …Om dus dagen lang in bed door te brengen daarvoor diende Viktor ook wel erg te lijden! Sammy kon hem soms horen kermen.
…Ik heb daar lang over nagedacht – welke invloed dat wel op Sammy zou kunnen hebben gehad, …dit tekent zijn vader helemaal volgens mij….dat heeft mij lang bezig gehouden… ik heb naar verbanden gezocht… Kijk, ik …ik zie dat zo: Zijn grootmoeder – langs vaders kant – was en bazige harde gesloten…berekende, zelfs kille vrouw. Viktor kon van haar, enkel de moederlijke zorg afsmeken door ziek te zijn, totaal passief en daarover te klagen – vooral dat ‘luidruchtig klagen’ was mij bijgebleven – Waarom heeft iemand die zo gesloten is van aard het zo erg nodig om luidruchtig te klagen? Victor kon zich enkel als sterk tonen. Nooit zwak of afhankelijk…

(wordt vervolgd)

81c – De Samenkomst

(het begin van de tape is beschadigd - vanaf 15'23" herstelt het beeld zich, we zien :

Een haast lege kamer, helder glimmende plankenvloer, drie grote naakte ramen geven uit op een pleintje. Van de bomen kan je enkel de kruinen zien : herfstig geel gehuld – de kerk in tegenlicht van de lage zon – duiven fladderen rond -Stoelen staan in een kring –
Iris Jan en Paul zijn gaan zitten.

daarna herstelt zich ook het geluid:

af en toe is verkeer hoorbaar en gekoer van duiven.)

Jan : …vanaf zijn veertiende?
…Was het zo niet – vanaf zijn veertiende gebeurde er iets – iets dat hem tot verstomming heeft gebracht, dat hem belemmerd heeft, doen zwijgen verkrampt.. doen zwijgen… Hoe zouden we dat vandaag noemen?


Iris : …Ja zo was het! Jullie kennen hem van uit de groep maar ik heb nu samen met Anker ook zijn teksten ontdekt,… en hier zijn heel wat nieuwe dingen aan het licht gekomen…


Paul : …kan je volhouden dat bij ieder krampachtig zwijgen er iets ‘verzwegen ‘ dient te worden?… dat er een angstvallige geheimhouding achter schuilgaat? …dat zwijgen steeds een doel dient?…dat Sammy’s zwijgen een functie had?


Iris : …Ja Paul : maar dat kan verschillende dingen inhouden –
Die kramp – laat mij het zo noemen – treedt op tijdens bepaalde één nacht – inderdaad …Sammy ontwaakt volgende ochtend als een ander mens….Hij is veertien – de kleurenfilm die zijn kindertijd was, is plots die ochtend omgeslagen in zwart wit… zijn wereld is tot variant op een grijstoon verworden, …niets trekt hem nog aan, alles is grauw geworden, niet is nog uitgesproken -..een moment waarop plots heel zijn wereld tot verstomming komt, Sammy schreef: ‘Het woud lokte niet meer, de boeken waren papieren stapels geworden – het leven was uit hem teruggetrokken, zoals een herfstige boom zijn lover verliest – is het schijnt alsof hij dood gaat, terwijl de winterse neerslag zijn schors geselt, verstopt zich het leven in zijn binnenste, ontrukt zich, zoekt beschutting tot de tijden beter worden – hij sterft niet – maar hij wacht“.


Paul : …Zwijgen als een ‘onvergangsperiode’?… – als een fase in het groeiproces?

Jan : …Zo zou ik het niet durven stellen, …het was iets blijvend …iets tekenend, …het was veel meer dan een overgang, …een periode in zijn jeugd, het bleef, het bleef op hem drukken het was heftig lijden… Sammy heel toen veel pijn geleden! – terwijl de omgeving in die tijd net opgewekt en levendig was – in de periode van de ‘flower power’ – de ‘Summer of Love’ en de Beat generatie! – …al die nieuwe jeugdige uitgelatenheid – daar kon hij niet aan meedoen, …zelfs popmuziek schuwde hij – en al wat populair en volks was, ..niet omdat hij niet wou meedoen maar omdat er iets was dat hem tegenhield.


Iris : …Ja, zo was dat Jan : iets sterker dan ketenen – want dat zat in hem – niets of niemand had toen in staat geweest om hem daar uit te bevrijden! –

Paul : …in hem? …Zouden er geen dingen uit de buitenwereld aan het werk zijn geweest die tegenhielden? -Iets vijandig, lijkt het mij, zich terugtrekken als een beschermende houding …Ik heb soms gedacht …ik meende dikwijls dat daar iets seksueel hem moet hebben geremd – in die tijd werd homoseksualiteit zeker niet aanvaard zoals dat nu heel gewoon is – en zeker zijn ouders zouden hem nooit aanvaard hebben! -… rond die tijd wordt een opgroeiende jongen zich van seksualiteit bewust, en dat bracht hem aan het twijfelen, want hij voelde dingen die hij met niemand uit zijn omgeving had kunnen delen.

(wordt volgende week vervolgd)