79- Nachtwacht

Het is reeds donker en het regent.

Jan loopt langs van Vanhavenberghe straat, richting de dokken.

Een auto stopt, een portier klapt open.

Jan herkent de auto van Paul.

  • Stap in!
  • welke richting moet je uit?
  • Ik rijd naar de autostrade
  • Ja die ligt wel op mijn weg…
  • Zullen we het dan nog even over Sammy hebben?
  • Over Sammy? Neen, rij maar door, een volgende keer, zover …laat maar!

Een arm trekt het portier dicht en de auto rijdt verder.

78 – Perfect Grijs

Jan : Besluiteloos – zo ervoer ik hem ook! – ellenlang om een probleem draaien zonder aan een definitieve oplossing te durven beginnen.

Paul : Ja, daar zeg je wel wat! – dat .. dat kan ik herkennen, zo was Sammy, verhuizen, of iets met aanvangen, iedere verandering in zijn leven stelde hij zo lang mogelijk uit.

Jan : Hij werd er ziek van – ik heb ooit een collega geraadpleegd omdat ik het zelf niet meer wist – hij kon de perfecte grijsheid uitstralen!

Paul : Ja, hij bleef voor en tegen zodanig afwegen dat ze gelijk bevonden konden worden.

Jan : Hoe heette dat verhaal weer? – Uit de Oudheid? Hoe was dat weer? De ezel van Buridan?

Paul : Van…wat bedoel je?

Jan : Dat verhaal van de Ezel van Buridan – ken je dat dan niet?

Paul : …

Jan : Wel …een ezel bevindt zich te midden van twee gelijke hopen haver, die even ver van hem zijn verwijderd – hij sterft van de honger omdat hij geen voorkeur heeft – niet kan kiezen waar te beginnen.

Paul : neen, toch…

Jan : wel, zo was hij een beetje niet?

Paul : inderdaad…(zucht)

Jan : Dat waren dikwijls de vraagstukken die hij in de groep gooide, doe ik het of doe ik het niet – ook met relaties.

Paul : …

Jan : …

Paul : …

Jan : …verhuizen was zo iets, hij had iets met zijn huis, ik weet niet meer precies hoe dat ging – dat was zijn …

Paul : Ja, ik herinner mij dat hij…Was dat niet het huis van zijn ouders of neen, van zijn grootouders dat hij betrok?

Jan : Ja! Maar dat was een heel ingewikkeld verhaal,!…ik herinner mij nog dat hij…Dat huis was zijn vrijgeleide – zo noemde hij het …

Paul: Zijn vrijgeleide? Hoe bedoel je?

Jan : Wel, – ik gebruik Sammy’s woorden – hoe zat dat weer? – Door dat huis…zijn grootmoeder was gestorven, …of neen, die was opgenomen in een woonzorg-inrichting zo was het;

Paul : Ja, ik herinner mij zo iets maar ik weet niet meer…

Jan : Hij moet toen zo vooraan in de twintig zijn geweest. – Zijn grootmoeder die dan al hoogbejaard is kan niet meer in haar huis wonen – en hij neemt de zorg van dat huis op zich – hij gaat daar wonen – om een oogje in het zeil te houden; om op alles te letten. Zijn oom werd woedend want daardoor kan hij het niet verkopen! … De relatie met die oom is trouwens heel zijn leven problematisch geweest …maar Sammy zag dat als zijn enige uitweg; Hij kon creatief bezig zijn, of hoe moet je dat noemen, en hij kon …hij kon zich vrij bewegen.

Paul : …vrij bewegen?

Jan : Ik ben er nooit achter kunnen komen wat hij voor werk deed? …

Paul : Hij had geld genoeg hij hoefde niet te gaan werken en dat maakte de buren wrevelig

Jan : mmm…neen, …hm Ik geloof niet dat het zo was, hij …hoe ging dat ook weer?

Paul : Hij was voortdurend werkloos.

Jan : ja,… neen, er was …het was anders, maar in iedere geval door in dat huis van zijn grootmoeder te betrekken, verkreeg hij een grote vrijheid, zijn ouders hadden dat niet onmiddellijk in de gaten, in tegendeel zij dachten…vooral zijn moeder dacht dat hij …dat ze hem helemaal in haar macht ging blijven houden! … dat herinner ik mij nog goed – moeder dacht dat huis volgens haar zin in te richten! – of hij daar nu woonde of niet, daar stond zij niet bij stil . Ook zijn broer niet, die had een sleutel en vond het maar normaal dat hij daar naar believen binnen en buiten kon lopen ook als Sammy niet thuis was.

Paul : …Had hij dat niet gekocht ? Of had hij dat gekregen?

Jan : Wel het maakt eigenlijk niet zoveel uit. Hij woonde daar. Dat is het punt. Hij kon zich door dat huis aan zijn ouders onttrekken aan de oppermachtige invloed die zij hadden op alles wat hij deed. Door dat huis dacht hij zich aan hun bemoeizucht te kunnen onttrekken. Hij kon daardoor zijn eerste zelfstandige stappen zetten zonder iedere keer weer door hen ontmoedigd te worden.

Paul : …hmm! Ik moet toch zeggen dat ik je…Jan, je toont je soms erg erg partijdig in je oordeel, weet je dat, Jan? Je positioneert je duidelijk. Je kiest partij.

Jan : …Ja, daar heb je gelijk in, ik heb mij bij Sammy dikwijls laten leiden door mijn intuïtie. Hij had niemand die langs zijn kant stond. En daarom vond ik wel dat ik dat mocht! Wanneer ik mij als begeleider op de vlakte had gehouden, als groepsleider dan had hij…dan weet ik niet hoe ik hem naar zichzelf had kunnen laten luisteren, hij was steeds op …hij zocht steeds goedkeuring…hij was zo’n twijfelaar dat hij …ik had hem nooit kunnen helpen indien ik geen partij voor hem had getrokken. Hij kon op een onwaarschijnlijke manier een grote afstand van zichzelf nemen. …en alsof hij zich voor alles diende te verantwoorden, het was …indien je dat bleef volgen dan…dan zag je hem zo ten onder gaan..ik weet nog dat …dat we een oefening hielden in de groep

Een oefening waarbij ieder groepslid iets goeds, iets positiefs over Sammy diende te zeggen. Eerst weerde hij zich daartegen – wilde kritiek horen, – dingen die tegen hem gekeerd waren, maar ik heb toen volgehouden – neen, iedereen zegt wat die eerlijk een positief over Sammy denkt ! – riep ik uit, en dat deze ze toen, en dat ging zo de groep rond-

“Luister!” ze ik daarna “dat is wat jij hebt gemist!” en toen is hij in tranen uitgebarsten. Hij had zijn ouders steeds negatief meegemaakt tegenover hem, zijn hele familie trouwens, en wat vreemd is, het lijkt wel of zo’n mensen als Sammy voortdurend, heel hun …gedurende heel hun leven daardoor worden achtervolgd…het is alsof anderen dat voelen, dat kennen, alsof mensen die van anderen …die er op uit zijn om …die zwakke plekken in anderen zoeken bij voorkeur deze uitkiezen, alsof die een radar hebben, iets dat hen zegt met welke mensen ze zo’n dingen kunnen doen, welke mensen die zich gemakkelijk laten misbruiken, die kneedbaar zijn …mensen die ooit misbruikt zijn geweest roepen onbewust misbruik dor anderen op.

Paul : Oh! Wacht even! Wat je daar zegt, daar …daar word ik kwaad van! – wat bedoel je? Je gaat mij toch niet vertellen dat slachtoffers verantwoordelijk zijn voor het misbruik dat ze hebben ondergaan!!!

Jan : Neen, dat zeg ik niet! Maar het is subtieler! … mensen die gebukt gaan onder misbruik tijdens hun jeugd werden daardoor ook gevormd. Soms kan je dat zelfs aan hun lichaamshouding zien, of aan hun blik, dikwijls zijn het mensen die nooit echt rechtop lopen…Het gaat over erg subtiele dingen, wezens die anderen zoeken te misbruiken weten hun slachtoffers te kiezen, ze zien bij wie het pakt

Paul : Ik ben niet zeker of dat ik je nu goed kan volgen maar. …Ik verzet mij tegen het idee dat het slachtoffer het misbruik uitlokt! Het lijkt mij een manier om …om misbruik goed te praten!!

Jan : Neen! Zeker niet! Het gaat hem over…kijk, wanneer iemand ….kijk, je groeit…we zijn allemaal gegroeid door onze trauma’s, dat is wanneer we ze een plaats hebben kunnen geven wanneer we ze verwerkt hebben, wanneer we zo op de één of andere manier de baas zijn geworden, wanneer …wanneer we ze verwerkt hebben –

Paul :..

Jan : maar wanneer we …wanneer iemand er niet in geslaagd is om een trauma te verwerken dan blijft dat op de één of andere manier doorwerken, dan blijft die pijn werkzaam, zelfs zo erg dat iemand daardoor getekend kan zijn, maar, …

Paul : Waar wil je eigenlijk toe komen?

Jan: …

Paul : wel?

Jan : stel je voor, dat iemand, een kind, deel uit kan maken van aan familie, van een groep, door de taak op zich te nemen er de lasten van te dragen…dan … dan is het of je geleerd hebt om te mogen deelnemen door misbruikt te worden, je mag erbij als je de zonden draagt dat is je functie, dat is je taak, daardoor hoor je erbij! …je hoort erbij omdat je alle schuld op je neemt, de familieschuld.

Paul : …?

Jan : ..en dat maakt dat, wanneer een kind dat heeft meegemaakt, en niet in de mogelijkheid …het is meer dan mogelijkheid, je moet je goed de dynamiek van dat proces voorstellen! Je wordt niet zomaar slachtoffer, je krijgt binnen een groep die taak toebedeeld, als zondebok !

Paul : Maar wie zou dit laten welgevallen? Wie zou dit zomaar laten gebeuren? Dat kan toch niet? Iedereen zou zich onrechtvaardig behandeld voelen? Iedereen zou zich van nature verzetten!!!

Jan : Dat…dat is …een kind groeit op, het gezin waarin het opgroeit is zijn weg naar de wereld en zijn band met alle mensen, de ouders zijn de maatschappij, … de ogen van een kind volgen de ouders waar ze gaan , het kind weet zich afhankelijk van hen, en kan die relatie, niet omdraaien heeft niets om dat mee te kunnen doen …een kind behoeft zorg, ieder kind heeft eerst zorg nodig, voordat het die zelf kan geven, deze kinderen moeten optreden voor hun ouders, hebben geleerd om een spel mee te spelen, waar ze uiteindelijk onder lijden, dat zich in psychotisch gedrag kan vertalen, in vandalisme, in wat dan ook maar één ding is zeker het tekent hen, iets in hen toont dat ze daarvan drager zijn, en dat maakt dat een keten van misbruik zich door heel hun leven kan vertakken.

Paul : …ergens …ik kan je wel begrijpen maar…ik zie waar je naartoe wil, maar je stelt dit te absoluut, het leven is dynamisch, er kan veel gebeuren, ouders blijven ook niet dezelfden ze kunnen veranderen …

Jan : Ik probeer de zaken zo voor te stellen dat Sammy erdoor begrijpbaar zou worden, …misschien wat éénzijdig, uit één hoek bekeken.

Paul : Soms denk ik dat je alles in het werk stelt om hem te vergoelijken, en dat hij eigenlijk…iemand had hem aan zijn verantwoordelijkheden moeten herinneren. Wanneer je een huis krijgt is dat niet zomaar, of om de rol van zondebok te spelen. Ik geloof dat hij goede bekommerde ouders had, en dat we de kern van zijn gedrag ergens anders zouden moeten gaan zoeken.

Jan : Uiteindelijk zal deze …zal dit gezichtspunt het best standhouden dat het meeste kan verlichten, dat de meeste zaken op hun plaats doen vallen

Paul : En dan? Wat zullen we dan geleerd hebben? We hebben het hier over iemand die reeds jaren overleden is!

Jan : Misschien kunnen we hier andere mensen mee helpen? Mensen die zich kunnen herkennen in ons verhaal en die daardoor zelf beter hun weg kunnen vinden.

Paul : We zijn allemaal mensen, allemaal ergens hetzelfde, Sammy is nooit alleen – er lopen waarschijnlijk miljoenen mensen op de planeet zoals Sammy, allemaal zoeken naar hun weg door het leven.

Jan : blutsen en builen

Paul : Ja, met scha en schande wordt je wijs

Jan : ja, zo is het Paul.

76.f – de man zonder eigenschappen

  • Jan : Een uitweg uit het doolhof – zo benoemde hij het – hij zocht “een uitweg uit zijn doolhof, dat voor hem geschapen werd” – (aarzelt) en dat met hem zou verdwijnen …Zo zag hij het, Sammy.
  • Paul : Hoe zag de omgeving dat dan?
  • Jan : Wel, de omgeving, niemand kan hem plaatsen, niemand weet wat van hem te denken, niemand … Ik heb sommige mensen over hem horen zeggen dat zij hem jaren hadden gekend maar eigenlijk niet echt konden zeggen wie hij eigenlijk waseen man zonder eigenschappen.
    Iemand waarvan je nooit echt hoogte kreeg.
  • Paul : … je zei – Hij zocht een uitweg uit zijn doolhof?
  • Jan : Ja, een … kluwen waar hij zijn weg door zocht.
  • … (lange stilte)

  • Paul : En hoe kwam dat probleem, …dat kluwen bedoel ik, aan de orde?
  • Jan : Hij ervoer dat er een heleboel dingen niet boterden tussen hem en anderen. Hij kon geen vrienden maken. Leed onder zijn geslotenheid. Nooit kon hij echt met iets mee. Voelde zich overal buiten. Voor een deel was dat zeker te verklaren omdat hij geen herkenningspunten in de wereld kon vinden.
    Wanneer je naar zijn ouders kijkt, dan kan je ook zien dat ze van uit verschillende maatschappelijke achtergronden kwamen. Zijn vader kwam uit een landelijke gemeente, zoon van een beenhouwer, en zijn moeder was de dochter van iemand die een belangrijke functie had, die burgerlijk was, een ambtenaar of zo, of een advocaat? Neen, eerder iemand die een hoge functie in een administratie bekleedde. Burgerlijk, die spraken anders, dan de landelijke vader die als een boer werd aanzien – iemand die niet ontwikkeld was, het heeft trouwens nooit geboterd tussen die twee families.
    Dat alleen al geeft een opgroeide jongen weinig houvast;
  • Paul : Maar het doolhof, …hoe kwam dat? Hoe kwam het dat hij zich zo …(stopt, aarzelt)?
  • Jan : Het lijkt wel of hij steeds naar een andere manier zoekt om bij anderen aan te sluiten. Hij gaat een soort rolletje gaat spelen. Het lijkt wel of dat zijn basiservaring vormt, dat …of de structuur van het ouderlijk -…of de relatie met zijn familie die zich weerspiegelt in iedere betrekking die hij met anderen aanknoopt.
  • Paul :Hij is een soort kameleon zeg maar
  • Jan : Ja, zo zou je het kunnen noemen …het lijkt wel of vrouwen…soms tegen elkaar opboden om wie van hen hem echt had gekend. En er is één vouw die blijkbaar tot hem is doorgedrongen,…
  • Paul : …? vreemd!
  • Jan : Ja, en ook weer niet zo heel vreemd!- sommige vrouwen voelen zich daardoor net aangetrokken, – doordat iemand mysterieus is, doordat je op iemand niet direct een etiket kan plakken, dat maakt hem…dat maakt hem ….het is net of je iedere dag met iemand anders meeloopt. Maar anderen dan weer konden die geslotenheid – want zo kan je het ook zien – die geslotenheid niet aan. Voelden zich door hem alleen gelaten, verstoten, alsof hij …een afstand bleef houden tegenover in de relatie. Hij wilde niet delen, geen intieme dingen vertellen, geen emoties tonen.
  • Paul : En komt dat beeld niet wat overeen met de vader van Sammy,? En die grootmoeder? Die verkrampte uitdrukking van zwijgen, of verzwijgen? Een grimas die werd overgeërfd?
  • Jan : Ja, John Cleese en Skinner hebben het daar in hun boek ook over – ‘Hoe overleef ik mijn familie” over hoe je onbewust een partner zoekt met dezelfde spanningen in het gelaat– . Partners zoeken elkaar op basis van gelijkaardige trekken,….
  • Paul : Denke je dat? Wanneer iemand een beetje introvert is, dan trekt die andere introverten aan?
  • Jan : Niet! noodzakelijk – tegengestelden trekken elkaar soms nog het meest aan.Bij Sammy wordt zijn gesloten houding een karaktertrek.
  • Paul : …steeds die grijnslach zo beschrijft hij regelmatig zijn vader …Wanneer hij fragiele vliegtuigmodellen zelf vernietigde omdat hij het niet meer kon aanzien dat zijn broer die vernietigde en vader keek toe grijnzend, zo beschrijft hij dat
  • Jan : Ja, hij was soms moeilijk te vatten,- maar dat zijn zij ouder soodat waren ze ook maar – het leek wel of hij in niets mocht lukken of hij niets mocht kunnen of hij bedreiging werd vooral voor zijn vader wanner er iets in Sammy’s leven belangrijk was, wanneer hij in staat was om wat dan ook te doen. …de school stond ook op die lijst, Sammu moet niet goed zijn maar niet falen ook iet, hij moest er voor zorgen dat “hij erdoor was” maar hij mocht nit opvallen niet uitblinken, en op de enkele momenten waarop hij dat toch deed, dan werd dat allemaal onbelangrijk dan “liet hij zijn beste zien” om zijn zwakkte te verbergen. Zjn ouders hebben nooit één positief word over hem gezegd gedurende hun gehelen leven, zo schrijft hij. Alles wat hij ondernam werd moeilijk hij voelde zich loom slapering, lusteloos, machteloos, mat alles leek hem grijs en geestloos de stof die hij moest leren in school, hij had zeker geen gevoel voor getallen,

Paul : Spijtig eigenlijk, niets geeft zo’n zaalei rust als wiskunde – ieder ding op zijn plaasts kont steeds uit

  • Jan : Ja, dat is spijtig want datn had hij iets gehad nuttig voor de school en goed voor hemzelf, hij had een eigen wereld in de wiskunde kunnen opbouwen, rust vinden tussen getallen en formules, want eigelijk kan je hem wel regionale nemen
    het was iemand die over alles nadacht
  • Paul : Ja inderdaad, dat heeft hij gemist
  • Jan : En aand e andere kant mwas er niet er-cht iets waarin hj kon vasthouden
    iets dat hem…ja dat was muziek – muziek is dat later geworden, iets waar hij alleen mee kon bezig zijn, maar dan weer, er was in zijn omgeving niemand die zijn smaakt deelde, en niemand die hem suggesties kon doen of verder kon helpen op zijn weg, het ging allemaal alleen.
  • Paul : En was er dan helemaal niemand? Iemand die hem wat zekerheid kon geven of een vriend, of een leerkracht?
  • Jan : Neen (…denk na kijkt naar de poes die voor het raam komen zitten is) neen, er was …hij had steeds minder vrienden, hoe ouder hij werd des te minder vrienden had hij, van zijn 14 de tot zijn 19 gewas er eigenlijk niemand of toch niet iemand , iemand die vernield wordt in zijn nota’s of al die brieven die hij bijhield er zijn ook nauwelijks foto’s uit dei tijd.
    Jan : Jongeren van die leeftijd hebben meestal toch een hechte vriendenkring, het is een belangrijk moment in hun groei, ze maken deel uit van een sportclub, of van een jeugdbeweging, of zelfs politiek of sociaal
  • Paul : Ik heb vernomen dat er in de school die Sammy liep vooral veel interesse was voor sport (ik heb niet precies kunnen uitlekken welke? En voor archeologie.
  • Jan : Archeologie?
  • Paul : Wel ja de leerlingen namen deel aan opgravingen gedurende de vakantie en er waren humanistische en religieus geïnspireerde of politiek geïnspireerde jeugdgroepen maar Sammy haatte dat.
    Hij wilde aan niets meedoen, er moet gezegd dat zijn ouder s hem wal vat voorstellen delend, maar dat liep steeds slecht af
    Sammy niet deelnemen en zag alles wat te doen had met andere als een last, een taak, een probleem, een zwaarte, iets waar hij met tegenzin naartoe ging, waar hij voortdurende zijn horloge in het oog hier om te weten wanneer het gedaan zou zijn.
    Maar het is mij ook niet zo duidelijk geworden …welk die, wat die verenigingen …kijk in die tijd hadden jeugdbewegingen nog steeds een sterk militaristisch karakter, het was nog niet zo lang de oorlog, en die geest van lichaamsbeweging, en militaire mars zat daar nog erg in, vele activiteiten op school bracht “samen masseren” met zich mee, hij haatte dat, hij kon nooit gelijke tred met de andere n houden, hij slaagde er nooit in om zijn aandacht daar bij te houden, hij kon zich nooit langer dan tien minuten op sport concentreren, hij haatte ook wat dat met mensen deed, dat hadden we al gezien hij walgt lichamelijk van sport – mensen worden brutale beesten – sport ervaart hij algemeen als verlaging, verdierlijking zelfs, het lijkt wel of alle lijfelijke stanken daarmee verboden zijn. Het zag er in die tijd ook wat onfris uit, de sporten met ik zeggen kijk heir naar deze foto bijvoorbeeld hoe de jongeren bij voetbal waren gekleed of bij sport lachwekkend niet?
  • Paul : (grinnikt) ja je hebt gelijk,
  • Jan : Maar .. het was vooral het totaal ontbreken vakcultuur in de school. Dat was mij opgevallen daar is geen spoor van te bekennen. Hij wist eigenlijk niet wat hij mistte. Wanner je nooit in contact komt met dingen die je iets zeggen dan weet je het zelf ook niet meer.
    Jan : Er was niets dat hem op school interesseerde, een school in en provinciestadje fo een industriestad waar enkel sport werd gedaan, en daarmee uit.
  • Paul : Ja daarmee uit, je moet, hoe …er moeten , er zou belangstelling gewekt moeten worden maar daar dacht men zo niet aan in die tijd. wat nieuw en modern werd werd gewantrouwd, dus cultuur w s klassieke cultuur, klassieke muziek ) waar hij enorm veel van hield, en ja er waren de beginjaren an de tv, maar in de omgeving was er niets niemand die kon aanvaardend at iets creatiefs tot het dagelijks leven kon gebeuren
    ,