83g Ingemetseld

(De VHS-videotape is erg beschadigdtot 1’33’ enkel ruis en gestoord beeld, dan herstelt zich het geluid: spreker onbekend)

(onverstaanbaar)…Sammy hield veel van zijn ouders, (geruis)...onze groep kon hem niet geleerd krijgen, (…) zelf zag hij dat helemaal niet in. Dat wat we allemaal bijbrachten, wat wij hier nu terug opgehaald hebben …Dat waren onze conclusies… hij zag zijn ouders zo graag dat hijzelf nooit kritiek op hen kon verdragen!

(overstaanbaar gedurende 2’43” beeldsneeuw, daarna:)

Jan :…zo iets kan zich over een hele buurt uitstrekken, een hele gemeenschap een hele stad, naargelang de invloed, de sociale positie van de ouders …zelfs over een heel land wanneer die erg invloedrijk zijn, ….door de media bijvoorbeeld,… in het publieke of politieke leven ,…

Iris: Ja, …maar voor Sammy was dat Grauwegomme en omgeving zeg maar …; vreemd dat hij er nooit aan heeft gedacht om hier weg te gaan, zo invloedrijk waren zijn ouders toch weer niet..

Jan : …ja maar, …wel -zo zit dat niet in elkaar!…het is…iemand die is opgegroeid binnen zo’n type gezin, die kan zomaar niet zomaar weg. Die wordt niet losgelaten. Gezien het eigen belang dat de ouders in hem hebben geïnvesteerd. Al het mogelijke zullen zij doen om hem tegen te houden, om hem enkel voor hunzelf (…)…en dat is als gezin niet moeilijk, …zijn afhankelijkheid wordt voortdurend bevestigd …antropologen hebben dat ook vastgesteld, …waren dat niet de Kwegu’s? – …waar leefden die ook weer? (kijkt naar Paul, die met schouder ophalend neen knikt) …Nieuw Guinea? …Ik herinner het mij dat niet zo goed meer …maar dat waren kinderen die aan alleenstaanden in de stam werden toevertrouwd, als dienstbode of als ‘aangenomen zoon of dochter’ waarbij ze opgroeiden zonder besef van eigenwaarde zonder besef van zelfstandigheid… ze bleven verzekerd van de
almacht van hun stiefvader – degene die hen bezat. Dat bleken over het algemeen alleenstaande mannen te zijn.

Iris: ja!… zo is het waarschijnlijk ook met Sammy gegaan!
…zo is het…dat kan je wel zeggen!…zijn ouders hadden een almacht over hem, die konden hem verlammen, …

Jan : En dat speelt in het beeld dat de zo’n kinderen zich van de buitenwereld maken -… En de buitenwereld houdt hen dat voor als een spiegel – die zien ook iemand die afhankelijk is – die nog laat thuis blijft wonen, niet op (………) geraken en dat is precies wat dan weer wordt uitgebuit. De vader redt zijn gezicht door op de afhankelijkheid van zijn zoon te wijzen … en al wat hij voor hem wel doet, daardoor werd Sammy nog meer op hen teruggeworpen. (…) uit zo’n (…onverstaanbaar…) ontsnappen is al even moeilijk als uit (…onverstaanbaar…)

Paul: Alcatras?

Jan : dat was de naam die men gaf aan onneembare (…onverstaanbaar…) of beter, gevangenissen waaruit niemand kon ontsnappen zoals (…onverstaanbaar…) tijd waren

(…onverstaanbaar…) het beeld van dat de omgeving, de buitenwereld van Sammy had gemaakt, kwam kwam dus erg overeen met zijn zelfbeeld en dat beeld dat de ouders op hem hadden overgebracht – de buitenwereld kon dus niet helpen, de groep van leeftijdsgenoten even min, hij bleef van alle invloeden afgesloten waarvan je zou mogen denken dat die uitwegen herkenningspunten, openingen voor hem hadden kunnen betekenen, mogelijkheden om zich te ontdekken, identificatie mogelijkheden, …(…onverstaanbaar…) de buurt later ook niet, zo lang hij geen nieuw netwerk kon aankoppelen was hij verloren en dat is hem eigenlijk nooit gelukt.

Paul ; Nooit?

Jan ; …wel ja toch, maar dat ging heel moeilijk. …Sammy’s studies mislukten keer op keer, maar door de (…onverstaanbaar…) was hij wel bij de vredesbeweging aangesloten, dat werd rond zijn 20ste zijn geweest – daar hebben we nog heel wat informatie over teruggevonden (kijkt naar Iris, die knikt) contact(…onverstaanbaar…) hij leerde daar eindelijk leeftijdsgenoten kennen – het was de eerste keer dat hij een soort gemeenschap had gevonden, dat hij vrienden kon maken. Zij kwamen regelmatig samen in De Grommel … dat was een soort jeugdgemeenschap waar ook andere activiteiten doorgingen en waar ze feestjes hielden …Hij nam deel aan (onverstaanbaar)-betogingen tegen kernwapens, en hij bezocht het i Vredeshuis, waar lezingen werden gehouden en waar soms (…onverstaanbaar…) waren, (…) hij even open bloeide dat kan je wel zeggen. Hij was daar eigenlijk iedere week aanwezig, iedereen kende hem daar (…onverstaanbaar…) einde hem daar, maar …
Na die mislukte studies werd hij werkloos. Hij heeft eigenlijk nooit één enkele studie afgemaakt voor zover wij hebben kunnen uitmaken. Hij werd werkloos; en zijn vader die bij een werk had dat iets te maken had met het korporaal was bij het leger, of met de militie te maken had… ik weet niet goed meer wat precies wat dat moet zijn geweest… had er voor gezorgd dat via zijn kennissenkring daar… dat Samy in een bedrijf kon gaan werken dat aan wapenhandel deed, (…onverstaanbaar…) of dat wapens produceerde, voor vliegtuigen geloof ik… een bekend bedrijf in de omgeving van Grauwegomme, en toen…(…onverstaanbaar…) Toen heeft Sammy dat werk moeten aanvaarde. En zijn vader heeft dat toen zo aangelgd dat hij verplicht werd om die positie te aanvaarden. Het had iets met een brief vandoen waar hij…Weet jij hoe dat gegaan is Iris?

Iris: …ja inderdaad, zo was het Jan – Viktor had zelfs de handtekening van zijn zoon daartoe vervalst – Sammy had een examen (…onverstaanbaar…) examen meegedaan – eens iets voor de Rijsktaat geloof ik… bij het Korps Militaire Administratie …bij het KMA …maar dat was op de één of andere (…onverstaanbaar…) manier verbonden met dat bedrijf, het ging het weer (…)…dat bedrijf had mensen (…onverstaanbaar…) en reciteerde ook via dat examen – Sammy wist daar helemaal niets van af!… na een reisje van een week had vader Viktor dat alles geklaard. Sammy werd door hem op die manier verplicht om voor een administratie te werken die met wapens te doen had (…) door dat hij werkloos was op dat moment kon hij daar niet meer onderuit… want dan zou hij geen vergoeding meer krijgen. Hij kon dus toen geen enkele kant meer op

Paul: Wat? Hij ijverde voor de Vredesbeweging en ging in de wapenhandel werken? Hoe kan dat nou!?

Iris : Ja zo was het! Gekker dan je dat zou kunnen bedenken! Maar we zijn er nooit in geslaagd om hem dat te doen inzien! …Vader Viktor kon zich toen tonen als een goede zorgende huisvader, die wel voor zijn zoon had gezorgd, zo goed zelfs dat hij hem aan werk had geholpen, zijn zoon die helemaal voor niets deugde, en die werkloos ronddoolde, die had hij geholpen, hij werd door de omgeving gezien als een goed (…onverstaanbaar…) die de zaken in hand nam, maar voor Sammy bekende dat het idee van jaren strijd met zichzelf en strijd met zijn – eigenlijk was dat zijn doodvonnis (…onverstaanbaar…), we hebbende hier in deze groep dat allemaal meegemaakt, en hem er op gedrukt dat hij dat niet kon maken niet kon aannemen, maar er was toen blijkbaar geen andere uitweg voor hem, in (…onverstaanbaar…) geval wat hij ook deed of ondernam of welke plannen hij ook maakte, alles dreef hem terug naar de afhankelijkheid van zijn vader. Op tijd van enkele maanden of weken was hij al zijn vrienden verloren, niemand wou hem nog zien in het Vredeshuis! Daar werd zelfs hem de toegang ontzegd.
En daar waar hij werkte kon hij door zijn houding en instelling geen echt contact maken met zijn collega’s. Hij bevond zich dus terug in een toestand van perfectie sociale afzondering, er was enkele uitweg, Sammy kon zich niet meer redden en zijn vader glunderde. Zijn zoon had nu vast werk. Hier zou hij nooit meer uit weg kunnen. Andere kansen had Sammy immers niet. Viktor had zijn zoon voor eens en voor altijd ‘ingemetseld’

(wordt volgende week vervolgd)

84f Zwart Schaap

(VHS -video-transcriptie – vervolg)

Jan: …Sammy was voortdurend aan het kampen met gevoelens van leegte… voelde zich voortdurend leeg, …zonder een eigen identiteit – daarbij trok hij zich terug in een …een soort fantasiewereld. Daarin kon niemand binnen kon dringen. Hij deelde ons daar ook heel weinig van mee…Er was…hij kende niemand waarin hij zich kon herkennen, …voelde zich nooit goed genoeg. En die angst was zo groot, dat hij zich voortdurend afsloot, wegging van de anderen, …niet wou meedoen…

(…)

Zijn ouders kenden helemaal geen grenzen tegenover hem… en hij is nimmer in staat geweest om die eigen grenzen te kunnen stellen… tenzij …alleen door zich te hullen in stilzwijgen … zijn absolute grens….

En dat is eigenlijk heel logisch: tijdens zijn jeugd leerde Sammy nooit wat zijn eigen verlangens zijn, …zijn -behoeften -voorkeuren waren,

...(zoekt even in de nota’s -haalt een oude zwart-wit foto boven -geeft hem aan Paul)

kijk… zie hier hoe hij gekleed ging! stijlloos, hier kijk naar deze foto’s bijvoorbeeld, met jaren tussen…

(Een hand van een persoon buiten beeld, reikt Jan een map aan waar hij ook enkele foto’s uit haalt-)


Iris: …maar, ik geloof toch dat dat evenwel veranderde rond zijn twintigste Toen wist hij plots wel goed naar waar hij naartoe wou maar dan..(aarzelt)

Jan :(op zachte toon)…ja dan…?

Iris: …Wel…Sammy kwam dan op de meest vreemde plaatsen terecht , eindelijk zat dat zo… hij kwam steeds daar waar hij niet thuis hoorde,

het …

…Wel, stel het je zo voor: …een opgroeiend kind krijgt nooit gehoor van zijn ouders. Die doen niet de moeite om hem te verstaan. Die vinden hem dat niet waard… Voor hen blijft Sammy een vreemd wezentje. Maar gelijk gaan die ouders er ook voor zorgen dat hun zoon niet te veel contact met de buitenwereld kan krijgen… dat hij geen of weinig vrienden heeft, en dat zit dubbel…
…Doordat Sammy niet weet wie hij is,… of geen fierheid over zichzelf heeft, …twijfelt, …zal hij ook niet gemakkelijk vrienden maken,…want hij is teruggetrokken, …gesloten, en daardoor ook…

(…) hij had weinig uitdrukking, of zo dacht hij toch (lacht fijntjes)

...(VHS-tape beschadigd het beeld verdwijnt en daarna wordt het geluid onverstaanbaar)

Jan : …Ja en…hij had ook zo iets met geld herinner ik mij…Er moet iets geweest zijn met geld, …hij keek soms naast de dingen, …ik bedoel…bij het teruggeven van geld. Sammy had een probleem met rekenen en met centen.
Eigenlijk niets bijzonders. (grinnikt) Zijn gewone verstrooidheid, zeg maar. Maar volgens mij moet daar veel meer achter hebben gezeten. Hij nam soms geld terug. Geld dat hij al betaald had. Zonder dat je zou kunnen zeggen dat hij dat bewust had gedaan. Het leek uit een soort verstrooidheid te komen… Iemand dit hem niet kende – en wie kende hem wel?- had dat heel verkeerd kunnen verstaan, dat kan je wel begrijpen… en je kon ook niet zeggen dat hij werkelijk motieven had om mensen te gaan bedriegen. Geld interesseerde hem nauwelijks!… Uit luiheid, leek dat soms te zijn …gebrek aan concentratie …zijn verstand niet willen bezighouden met tellen, wiskunde was ook het gebied van zijn vader…


Paul: (stem buiten beeld): Zijn vader! Daar heb je hem weer! (smalend) Waarom daar altijd een ouder bij betrekken!? – (nadrukkelijk )je doet net alsof Sammy nooit verantwoordelijk kan worden gesteld voor zijn daden? Is hij dan nooit opgegroeid!?… Ook niet een beetje? Soms denk ik dat jullie …dat jullie hem heel erg bemoederd moeten hebben dat hij hier zo een beetje…Soms denk ik dat jullie een verdedigingspleidooi voor hem houden. Zo klinkt dat in mijn oren! Dat jullie niet zo erg objectief zijn in het proberen te begrijpen van deze situatie. En daar is het ons toch hier allemaal om te doen, niet? Om hier uit wijzer te worden! Om te leren? Zo lang jullie zo iets als een verdedigingsrede voor hem houden komen we nooit vooruit – komen we niet tot inzicht. Iets waar we als hulpverleners – als ik ons zo mag noemen – baat bij kunnen krijgen.

Jan: …Ja, Paul, maar wacht eens ..maar…ik wil hem …wij…ik zoek niets om hem te verontschuldigen… ik probeer enkel te begrijpen wat daar allemaal achter zat. Achter zijn zwijgen of ….Zoals hier dat verhaal met dat wisselgeld…Waarom kon een klein symbolisch bedrag, een luttel verschil voor hem zo een rol kon spelen?… er bevond zich voor Sammy een soort waas om de dingen – zo stel ik mij dat voor – Hij nam de dingen waar, als in een soort mist gehuld. …Waarin alles scheen te zweven, te vlotten, en waar hij ook weigerde aan deel te nemen. Alles wat gemeten, wat genummerd – genoemd – kon worden- alles wat een vaste staande plaats scheen in te nemen wat feit of ding was.

…Maar er moet wel wat meer aan de gang zijn geweest….Had dat met schuld te maken? …Steeds het gevoel te hebben om op de ander op zijn kosten te leven…dat de ander bij hem in schuld stond. Dat hij onrechtvaardig werd behandeld …het gevoel steeds benadeeld te zijn…


Paul: (stem buiten beeld): …Wat!? De ander zou zijn kosten! Ik zou eerder het omgekeerde denken! Na alles wat ik over hem heb gehoord! Hoe je het ook verklaart… Ja, Sammy blijkt een zeer afhankelijk iemand te zijn geweest – een materieel afhankelijk iemand – die zeker niet op eigen benen kon staan, die steeds een van andere afhankelijk beeld van zichzelf had, maar die ook van die ander profiteerde. Dikwijls de gemakkelijkste weg koos…Jullie zouden ook wat duidelijker moeten durven zijn! Wat directer, openlijker in jullie uitspraken. Wat eerlijker, en objectiever! Man en paard durven te noemen. Zo kunnen we maar blijven rondjes draaien, en ..(aarzelt plots verandert van toon)….neem het mij niet kwalijk maar soms krijg ik de indruk dat ik hier gewoon mijn tijd verlies…dat jullie wel allemaal sympathie voor hem hebben gehad, en inderdaad, het was een interessante man, zelfs aantrekkelijk op zijn manier…maar ik denk dat jullie…hem een zacht eitje hebben gekookt.


Jan : Wacht Paul! …niet te snel, die vooroordelen hebben we al meer gehoord…

Paul :(stem buiten beeld,- iets cynisch) Welke vooroordelen?

Jan: Omdat het allemaal zo gemakkelijk is om zo iemand te veroordelen, dat is wat onze maatschappij voortdurend doet en dat maakt onze situatie nu net hier zo moeilijk…Om Sammy ‘als een situatie’ (nadrukkelijk – kijkt Paul strak aan -maakt gebaren met de vingers in de lucht om aanhalingstekens aan te geven) te benaderen moeten we van hem alle inwendige factoren kennen en niet zomaar afgaan op algemene dingen die je zo wat overal kan aanhoren – je moet aandacht kunnen hebben voor bijzonderheden, die soms op het eerste gezicht te ver gezocht kunnen schijnen, maar die terugkomen, die patronen vormen. Die niet verstoken zijn van betekenis. Sammy was iemand die niet kon spreken. Daar zat hem iets in de weg, en dat was niets fysisch – niet kunnen spreken is lijden. En waar ik de nadruk zou willen op leggen is .. Wat ik jou zou willen vragen is om ook de dramatiek van zo iemand te proberen begrijpen…

(audio en video worden verschillende minuten verstoord, het geluid is te zwak om uit te kunnen maken wie er wie spreekt:)

…dat is één van de moeilijkheden die we (…) die we proberen te duiden, maar ons interesseert het meer waarom dat zo was, (…) hoe iemand als Sammy in elkaar kan zitten. Hoe of waar iemand kan (…) in zijn gedrag(… ) hoe wij tenslotte ook met onszelf omgaan, …met onze eigen emoties,… met onze jeugd met alles wat er zich tijdens ons leven heeft voorgedaan, …en daar kunnen kleine dingen soms aanwijzingen toe zijn… zijn precies OMDAT het kleine dingen zijn! Omdat ze niet opvallen. Omdat ze kunnen schuilgaan in een veelheid van dagdagelijkse …Daarom precies zijn ze zo belangrijk! Ik kom zeker later nog terug op je reactie Paul. Want hier is nog heel veel dat niet is opgeklaard.


Paul : (stem buiten beeld) schijnbewegingen?


Jan : Ja… misschien wel, ja…. schijnbewegingen, maar waarom dan?
…Waarom geeft Sammy iemand te weinig terug?

Paul : Wat is er, dat hem tegenhoudt?

Jan : Waarom is hij niet correct in geldzaken?

Niets toont ons dat hij materialistisch was of geld nodig had. Hij leefde nooit in armoede en heeft nooit dingen gewild die …die luxe of geldbezit uitstraalden en toch er was iets dat…


Paul : (stem buiten beeld) Hij was een dief? Wil je dat zeggen? Een kleptomaan?


Jan : Neen, dat was hij zeker niet!…Het gebeurde niet systematisch, of dwangmatig … Het ging over minuscule dingen die binnen sluipten zonder dat hij dat merkte. Niet om belangrijke zaken. Hij was slordig met betalen van kleine sommen dat was het…. En volgens mij moet daar een symbolische reden voor zijn geweest, voor iets dat hem werd afgenomen, …


Paul : (stem buiten beeld, ongeduldig) Kom nou zeg!


Jan : …Het is de manier waarop – je kan daar gemakkelijk vooroordelen uit trekken – waardoor het onderliggende nog sterker gemaskeerd wordt.
Het gaat telkens om het luttele van die bedragen en de onbenullige context waarin… …Sammy is zelf verschillende keren bedrogen geweest men heeft hem wel wat geld afhandig gemaakt!

Iris : …En dat ging zeker niet om symbolische bedragen!

Jan :Het gaat hier niet over diefstal of een daad uit geldgebrek of …een reden, er bestond immers geen enkele reden, dat maakt het net zo vreemd, een afzijdig houden …Zich afzijdig houden van cijfers…


Paul: (grinnikt buiten beeld) Ben je nou ernstig!?

Jan : …Het is dikwijls aan de kleine dingen dat we de mensen kennen. Niet aan hun voorkomen of hoe ze zich voordoen, of hoe ze er willen uitzien of de indruk die ze ons willen geven. De zorg die ze aan het uiterlijk besteden, en aan hun woorden, maar wel aan de kleine versprekingen die ze soms maken, de aarzelingen, de afzijdige blik of zoals hier het ‘vergeten om te betalen’ …Bij Sammy – het gaat niet om grote sommen het gaat om…een zekere zenuwachtigheid, – een verstoordheid, een gebrek aan concentratie…een afleiding zeg maar…iets dat hem in de weg zat zonder dat hij daar controle over had, dat bedoel ik.

(wordt volgende week vervolgd)