29 – Vaderloze vaders

Gisteren avond had Iris ons uitgenodigd op spaghetti met een flesje wijn.

We bleven lang napraten – de kinderen waren reeds naar bed.
We zaten met ons drieën aan de ronde tafel in haar eetkamer, waar iedere wand van beneden tot boven is bedekt met boekenrekken en schilderijtjes.

Iris heeft geen internet noch computer- (Ik vraag me soms af of ze wel elektriciteit in huis heeft, want meestal branden er kaarsen- toch wel! – want er was muziek – krassende vinylplaten uit de jaren zestig en zeventig uit fel gekleurde hoezen.)

Het was aangenaam – Maria-Letizia geraakte erg geïnteresseerd in haar uiteenzettingen. We hadden het onder andere over Sammy – Iris vertelde honderduit over wat ze gelezen en ontdekt had.
Ze heeft een theorie rond Sammy ontwikkeld.

Ik zal zo goed als mogelijk hier proberen haar standpunt weer te geven.

Volgens Iris moet je de teksten van Sammy tussen de regels lezen.

– Het is dat wat er niet staat waar deze eigenlijk om gaan.

Je dient ze te bekijken als een soort fotografisch negatief – beweert zij – In die zin, dat de eigenlijke inhoud telkens deze is die wordt verzwegen.
Iedere tekst staat eigenlijk voor wat anders, namelijk deze verzwegen context.
Dat wat is weggelaten.
Je moet zijn teksten dus “omkeren” om te beter kunnen begrijpen – zoeken naar de witte plekken – naar dat wat niet gezegd wordt.

Sammy deed dat niet opzettelijk – hij was gewoon zo – door de dingen te benadrukken, door er te willen over schrijven wou hij wel iets kwijt.
Wat hij eigenlijk kwijt wou, dat kon hij niet direct zeggen direct, maar zit aan de achterkant verborgen.

En dat precies, wil Iris ontrafelen – daarom herschrijft zij zijn teksten vanuit haar invalshoek.
Die benadering is intuïtief – Ik volgt wat ik hier sterk aanvoel– zegt ze.

volgens Iris kan het vraagstuk te ontrafeld worden door aan te vatten bij de ouders van Sammy.
– wie waren zij?
– wat was hun verleden?
– hoe gingen zij met hem om?

In de geromantiseerde vorm die ze van zijn teksten brengt, laat zij zich soms inspireren door litteratuur.
Er is heel wat geschreven hier in het Westen, over enkelingen – die door hun existentie dolen.
Ze heeft gisteren ook enkele schrijvers opgenoemd waarop zij zich inspireert, maar ik ben hun namen vergeten.

Maar laat mij beginnen met haar uiteenzetting:

Sammy’s ouders groeiden op tijdens de oorlogsjaren.
Volgens haar kan Sammy geen alleenstaand geval zijn, maar het teken van het opgroeien van een hele naoorlogse generatie.

Volgens haar zou dit vooral kenmerkend zijn geweest voor jongeren uit gezinnen van zelfstandigen en hun kinderen die deel uitmaken van de generatie die tijdens de oorlog is opgegroeid.

Hun vaders waren afwezig in die moeilijke tijden, of toonden zich onder de beringen die iedere oorlog en bezetting met zich meebrengen, als zwakke figuren. De last en de verantwoordelijkheid om de zorg voor het gezin kwam daardoor op de schouders van de jongeren terecht kwam.

Dit zou zich vooral hebben voorgedaan in Duitsland na de oorlog.
Een groot gedeelte van die generatie jongeren bestond uit kinderen van gesneuvelde vaders.
Vooral de oudste zonen uit die gezinnen werden getroffen door het ontbreken van een vaderfiguur.
Daardoor werden zij belast met de verantwoordelijkheid voor het gezin.

Iris noemt deze kinderen “geparentificeerd”.
Dat wil zeggen dat ze in plaats van de noodzakelijke zorg voor een kind te ontvangen – zelf met de verantwoordelijkheid voor de ouders werden beladen.
De rollen waren dus omgekeerd.
Ze werden te vroeg, en met te veel verantwoordelijkheid opgezadeld waardoor hun jeugd hun werd ontstolen.
Soms gaan ze later lijden aan psychosomatische aandoeningen zoals migraine of anorexie omdat hun lichaam daardoor de zorg symbolisch kan opeisen waaraan ze tekort hebben geleden.

Maar aan de andere kant verschaft deze verantwoordelijke positie de opkomende jonge mens een groot voordeel:
Hij krijgt macht over het gezin.
In plaats van een kind te zijn dat moet gehoorzamen, wordt het gezin van hem afhankelijk. Hij wordt degene die lakens uitdeelt.

Deze jongeren verwerven een machtspositie.
In Duitsland kon je dat kort na de oorlog goed zien in het straatbeeld: opgeschoten pubers die rookten, een pak aan hadden en zich gedroegen als kleine volwassenen. Die bazig deden en zich thuis konden ontpoppen tot kleine dictators.

Maar de probleem komen vooral daarna – die worden overgedragen op de volgende generatie –
Wanneer de vaderloze vaders zelf kinderen zullen krijgen!

Deze vaderloze vaders kunnen hun eigen rol moeilijk inschatten. Overdrijven met gehoorzaamheid en discipline te eisen en ervaren hun zoon als bedreigend.

Met een dochter ligt dat nog wat anders.
Het probleem duikt dan vooral op wanneer de meisjes pubers worden.
Wanneer er jongens aan huis komen.
Deze vaders werpen zich op als concurrent voor de man van hun dochter. Meer dan gewone vaders dat wel eens zouden kunnen voelen.
Als opponent – omdat de vaderlijke positie van zorgverlener in gedrang komt en doordat deze vaders geleerd hebben dat dat hun eigenlijke rol binnen het gezin is.
De vaders hebben te kort gekomen aan zorg en affectiviteit en hebben hun plaats opgeëist door hun nuttigheidswaarde zou je kunnen zeggen.
De dochters voelen deze woordenloze spanning onbewust aan, en gaan zich tegen hun geslachtelijke groei verzetten.

Vaders die uit hun zorgende rol dreigen te vallen, vrezen met hun plaats in het gezin te verliezen.
De vader dreigt zijn identiteit te verliezen – of door de man van zijn dochter.
En dat maakt dat hij zich verzet tegen iedere stap van zijn zoon of dochter naar onafhankelijkheid.
Zulke vaders zijn in zekere zin autoritair zonder streng te zijn.
Zulke vaders willen afhankelijke gezinsleden – waarover ze zuchtend zullen zeggen: “waar zouden jullie staan wanneer wij er niet waren voor jou?”
– “Wat zouden jullie zijn zonder mij?”

Dochters kunnen gaan lijden aan anorexia nervosa, indien zij niet lesbisch geaard zijn- want het naar huis brengen van een meisje in plaats van een jongen kan evenzeer optreden als een vorm van gehoorzaamheid aan het vaderlijk verbod. Ze worden nooit echt zeker van hun sexuele voorkeur. En kunnen het geluk niet vinden die andere meisjes in lesbische relaties wel aantreffen.

Sammy moet de zoon van zo’n vader geweest zijn – hij gehoorzaamt in ieder doen aan het vaderlijk verbod om NIET te zijn. Om te zwijgen, niet deel te nemen, afhankelijk te blijven.

Hij wil niet zijn, niet spreken, zijn aanwezigheid niet tonen. Letterlijk soms af-wezig zijn, “zich uitwissen”, als het ware,  om de vader in zijn centrale glorificerende rol te blijven eren.
In zijn zwijgen toont hij zijn trouw aan de familie.

Er is bij zo’n vader eigenlijk geen plaats voor een oudste zoon – omdat zij vanaf de geboorte zullen vrezen dat deze zoon hun plaats zal willen innemen. Op dezelfde manier als zijzelf hebben gedaan tegenover hun (afwezige) vader.

Ze beleven het Oedipus verhaal in omgekeerde zin – in plaats dat de zoon die de vader ervaart als weerstand en voorbeeld, is het de vader die in zijn zoon een obstakel ziet.

Het wordt nog veel ingewikkelder doordat alle normale fazen van het groeiproces hier zich anders zullen voordoen dan in een normaal gezin-

Alles wordt problematisch – iedere stap om groter te worden wordt tot een probleem gemaakt.
Alles wordt geproblematiseerd – steeds meer krijgt de zoon eigenaardige trekken, vertoont onaangepast gedrag, reageert overgevoelig, is lui op school, nukkig, onstabiel,…
Parentificatie kan zich in vele vormen uiten.
Maar de vader verschijnt voor de openbaarheid als voorbeeld van zorg en verantwoordelijkheid, als goede bezorgde huisvader –
Over de zoon zegt de omgeving:

– “Wat zou hij geworden zijn zonder zijn vader!”

– “Hij heeft alles aan zijn ouders te danken!”

– “Waar had hij zonder zijn ouders gestaan?”

Tot zover de nota’s van onze avond bij Iris.

Mijn vrouw en ik bleven lang stil toen we naar huis terugkeerden.
Het was een heldere nacht – de hemel was bezaaid met ontelbare sterren.

Advertenties